Nobelprijswinnaar José Saramago overleden

(AP) Beeld
(AP)

De Portugese schrijver José Saramago is vrijdag op 87-jarige leeftijd overleden, zo maakte zijn uitgever bekend. In 1998 won hij de Nobelprijs voor de literatuur.

Saramago herschrijft de geschiedenis van zijn land op een geheel eigen wijze. Met poëzie en medeleven, maar zonder respect voor heilige huisjes. Daarmee heeft de communist en ex-journalist vaak de gevestigde machten tegen zich in het harnas gejaagd.

Saramago wordt in 1922 geboren als zoon van arme boeren in de Ribatejo die al snel naar Lissabon trokken. Hij werkt als technisch tekenaar, ambtenaar en vervolgens journalist. In 1969 treedt hij toe tot de ondergrondse Communistische Partij.

De Anjerrevolutie, die in 1974 een eind aan de rechtse dictatuur maakte, betekent een ommekeer in zijn leven. Saramago wordt hoofdredacteur van het genationaliseerde dagblad Diario de Noticias, maar krijgt een jaar later zijn ontslag wegens zijn communistische sympathieën.

Daarop besluit hij voortaan als schrijver van de pen te leven. In zijn werk bewerkt Saramago de geschiedenis en cultuur van Portugal, in een poging de identiteit van zijn land te verklaren. „Ik probeer de geschiedenis van mijn land te demystificeren”, zei hij ooit.

Zo laat hij in zijn boek Het stenen vlot Portugal losbreken van het Europese vasteland en afdrijven naar de Atlantische Oceaan. Uiteindelijk vindt het een nieuwe bestemming: midden in de Atlantische Oceaan, halverwege tussen Brazilië en Afrika.

De geschiedenis volgens Saramago is geen geschiedenis: hij voegt er poëtische, surrealistische elementen aan toe, om de historische vertelling te relativeren. „Het bovennatuurlijk maken van de werkelijkheid”, zegt hij eens over zijn werkwijze.

Dit komt het beste tot uiting in ’Memoriaal van het klooster’ (1982), een epos over grootheidswaanzin en menselijk lijden. Daarin beschrijft de auteur de bouw van het klooster van Mafra door de megalomane koning Joao V aan het begin van de 18e eeuw. Een werkman probeert te ontsnappen aan dit katholieke monument: hij leert zichzelf te vliegen, maar eindigt op de brandstapel.

Saramago, altijd een overtuigd communist en atheïst gebleven, kon niet om het katholicisme heen, omdat dit een bepalende factor in de Portugese cultuur is. Daarom heeft hij het evangelie herschreven, met Jezus als mens die door God misbruikt wordt om Zijn plannen door te voeren.

’Het evangelie volgens Jezus Christus’ veroorzaakte in 1992 een literaire rel in Portugal. De regering schrapte het boek van de lijst voor de European Literary Award van de Europese Unie, omdat het godslasterlijk en niet representatief voor Portugal zou zijn. De auteur noemde de beslissing een terugkeer naar de inquisitie, en verliet hierna Portugal om zich op de Canarische Eilanden te vestigen. Zes jaar later kreeg hij de Nobelprijs voor de Literatuur.

Saramago trok zich in zijn werk niets aan van dogma's, katholieke noch communistische. Hij zag zich als een chroniqueur van zijn land, dat volgens hem te lang in de 19e eeuw is blijven steken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden