Nobelprijswinnaar en levensgenieter

Hij kon een schip over de oceaan loodsen, maar in de economische geschiedenis stuitte hij op zwarte gaten.

Ook al had hij de Nobelprijs voor Economie gewonnen in 1993, hij bleef denken dat hij de verkeerde beroepskeuze had gedaan. "Je kunt die Nobelprijs natuurlijk niet wegpraten, toch denk ik dat ik een betere fotograaf dan econoom zou zijn geweest", zei hij vier jaar geleden nog.

Douglass C. North werd gelauwerd om zijn nieuwe inzichten in de economische geschiedenis. Hij probeerde te verklaren waarom het ene land rijk wordt, terwijl andere arm blijven. Ook al kwam hij niet tot een sluitend antwoord, wel ontdekte hij dat menselijke instituties een doorslaggevende rol spelen. Terwijl klassieke economen ervan uitgaan dat mensen als individuen redelijke keuzes maken op grond van alle economische gegevens, betoogde hij dat maatschappelijke instellingen, cultuur- en gewoontebepalend zijn.

Hij gaf ook economische adviezen aan landen in Europa en Azië. Als zijn oordeel werd gevraagd, dan stond hij erop dat hij minstens een half jaar lang in het land kon verblijven, want hij wilde meer weten van de samenleving en de geschiedenis dan de kale cijfers.

Dat hij een belangrijk geleerde zou worden die tientallen jaren hoogleraar was aan Amerikaanse universiteiten in Seattle en St. Louis, leek aanvankelijk onwaarschijnlijk. Hij was de zoon van een schoolverlater die een baantje kreeg als loopjongen bij verzekeringsmaatschappij MetLife. Zijn vader maakte er een internationale carrière, zodat de jonge Doug North op school ging in Amerika, Lausanne, Parijs en Londen.

Zijn moeder, een Italiaanse, had grote invloed op hem. "Ze stimuleerde me altijd om nieuwe dingen te proberen, om zelfstandig te denken. Toen ik vier jaar was, leerde ze me al wijn te drinken, want ze zag dat niet als alcohol, maar als een goede begeleider van de maaltijd. Dat was een mooi begin van mijn leven."

Dekknecht

Aan de Universiteit van Californië in Berkeley studeerde hij met weinig enthousiasme politicologie, filosofie en economie. Hij stak meer energie in studentenacties als overtuigd communist, een overtuiging die hij zou laten varen. Toen hij zijn bachelordiploma haalde in 1942, was Amerika mee gaan doen aan de Tweede Wereldoorlog. Anders dan zijn vrienden wilde hij geen dienst doen. In plaats daarvan meldde hij zich bij de koopvaardij, en werd dekknecht op een schip naar Australië.

De nauwelijks geschoolde bemanning raakte de koers kwijt. "Ik geef je 24 uur om te leren navigeren", zei de kapitein tegen hem als meest intellectuele bemanningslid. De hele nacht zat hij te blokken en toen wist hij het schip naar Melbourne te loodsen.

Hij bleef navigator: twee jaar op de oceaan tussen San Francisco en Australië, en een jaar als instructeur in Californië. In die tijd begon hij ook te fotograferen, en dat leek hem een mooi beroep. "Maar ik had de illusie dat ik de wereld kon veranderen en daarom werd ik econoom", zei hij in 2011. "Nu weet iedereen dat ik de wereld niet heb veranderd." Hij promoveerde als econoom in 1952.

Zijn eerste studie werd een boek over de economische geschiedenis van de VS in 1961, dat nog tamelijk traditioneel was. Toen hij een dergelijke studie in Europa wilde doen, stuitte hij op problemen. Met de klassieke theorie kon hij geen verklaring vinden voor de fundamentele veranderingen sinds de Middeleeuwen.

Hoe was het bijvoorbeeld mogelijk dat de lonen na de verwoestende pestepidemie in de 14de eeuw stegen in West-Europa en niet in Oost-Europa? Tientallen miljoenen mensen waren gestorven in heel Europa, dus er moest overal een tekort aan arbeidskrachten zijn.

Hij vond een verklaring in de opbloeiende economieën van Engeland en de Lage Landen die later Nederland zouden vormen. Daar waren de gilden die de beroepsgroepen streng reguleerden, minder machtig dan in Oost-Europa. Zo kwam hij op de gedachte dat maatschappelijke organisaties, ook religieuze instellingen, een economie kunnen maken of breken. "We hadden nieuwe instrumenten nodig, die bestonden gewoon niet."

De rest van zijn leven heeft hij gewerkt aan een nieuwe economische geschiedschrijving die onderbouwd is met cijfers. "Hoe alle maatschappelijke factoren samenspelen, weten we nog lang niet", zei hij. De laatste jaren ging hij zich ook interesseren voor bijvoorbeeld neurologie, om te zien hoe de hersens kennis vergaren. Doug North wierp zijn wetenschappelijke net steeds breder uit.

Ondertussen liet hij zich het leven goed smaken. Hij hield van het betere eten met wijn natuurlijk, fotografie, snelle auto's, jagen, vissen, zwemmen en hij bestuurde zijn eigen vliegtuigje. Hij kocht ook eens een afgelegen ranch van 65 hectare in Noord-Californië voor een schamele 1600 dollar. Dat geld had hij gewonnen met pokeren, zei hij.

Douglass Cecil North werd geboren op 5 november 1920 in Cambridge, VS. Hij stierf op 23 november 2015 in Benzonia, Michigan, VS.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden