Nobelprijs voor behandelingen tegen olifantsziekte, malaria en rivierblindheid

Winnaars Nobelprijs Geneeskunde Beeld anp
Winnaars Nobelprijs GeneeskundeBeeld anp

De Nobelprijs voor de Geneeskunde gaat dit jaar naar drie onderzoekers die geneesmiddelen ontwikkelden tegen parasitaire ziekten.

redactie

De ontdekkingen brachten krachtige medicijnen voort tegen olifantsziekte, malaria en rivierblindheid. Jaarlijks krijgen honderden miljoenen mensen in de armere delen van de wereld met parasitaire ziekten te maken.

Middel tegen rondwormen
De Ierse bioloog William C. Campbell en de Japanse microbioloog Satoshi ¿mura ontdekten een nieuw medicijn tegen rondwormen, de veroorzakers van olifantsziekte en rivierblindheid. Mensen raken besmet door de beet van een mug.
In het geval van olifantsziekte leidt dat tot opgezwollen armen, benen en geslachtsdelen. Het is voor patiënten moeilijk een normaal leven te leiden, door beperkte bewegingsvrijheid, maar ook door stigmatisering.

Naar schatting lijden 100 miljoen mensen aan de tropische ziekte. Als de larven van de rondworm zich in het hoornvlies nestelen geeft dat oogklachten die kunnen uitmonden in blindheid.
Rivierblindheid komt voor bij ongeveer 15 miljoen mensen. ¿mura speurde in de bodem naar bacteriën die medicinale stoffen maken. Hij vond een veelbelovende soort, met de naam Streptomyces avermitilis.

¿mura gaf de opgekweekte bacterie aan zijn collega Campbell, die vervolgens een stofje ontdekte dat parasieten bijzonder effectief omlegt. Hij noemde de stof avermectine. Door een kleine chemische aanpassing aan het molecuul heet de stof nu ivermectine. Ivermectine gooit het zenuwstelsel van de parasiet overhoop. Het kan rivierblindheid of olifantsziekte niet voorkomen of volledig genezen, maar houdt de symptomen in bedwang.

Plant tegen koorts
De derde onderzoeker die deelt in de Nobelprijs is de Chinese Youyou Tu. Zij stuitte in de zomeralsem, een plantje, op de stof artemisinine. Chinezen gebruiken de zomeralsem al duizenden jaren tegen koorts. Tu zag dat de stof ook goed werkte in het bestrijden van malariaparasieten. Malaria krijg je ook door de beet van een besmette mug. In dit geval is de parasiet geen rondworm, maar een eencellig diertje dat de rode bloedcellen binnendringt. Patiënten krijgen koortsaanvallen en in ernstige gevallen hersenschade, wat vergezeld gaat van een grote kans op overlijden.

Een half miljoen mensen sterft jaarlijks aan malaria, vooral kleine kinderen in Afrika zijn slachtoffer. Sinds de ontdekking van artemisinine zijn chemici bezig het molecuul synthetisch na te maken, want uit de zomeralsem valt niet genoeg medicijn te winnen voor iedereen met malaria.
Andere wetenschappers wisten bakkersgist al zo ver te krijgen om de grondstof voor artemisinine te maken. In 2006 waarschuwde de wereldgezondheidsorganisatie WHO nog voor het gebruik van alleen artemisinine als malariamedicijn. De parasieten zouden resistent worden tegen de pillen. In combinatie met andere malariamiddelen, zoals nu doorgaans gebeurt, lijkt dat veel onwaarschijnlijker.

Revolutionaire verandering
Volgens het Nobelcomité hebben de ontdekkingen van Campbell, ¿mura en Tu, die allemaal de tachtig zijn gepasseerd, de behandeling van parasitaire ziektes revolutionair veranderd. Artemisinine redt honderdduizenden levens per jaar. En dankzij ivermectine, in combinatie met andere maatregelen, zijn rivierblindheid en olifantsziekte sterk teruggedrongen en de levens van patiënten verbeterd.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden