Nobelprijs gaat naar drie immunologen

Vaccins tegen kanker, hiv en malaria stap dichterbij door vondsten over afweersysteem

De Nobelprijs voor geneeskunde gaat dit jaar naar drie immunologen die aan de wieg stonden van een stormachtige ontwikkeling binnen hun vakgebied. Ze ontdekten hoe afweerreacties op gang komen binnen de twee hoofdtakken van het immuunsysteem: de aangeboren en de verworven afweer.

Daar plukt de geneeskunde nu de vruchten van. "Hun werk heeft nieuwe wegen gebaand voor het voorkómen en behandelen van ontstekingen, kanker en infectieziekten", aldus het Nobel-comité.

De tragische held in dit verhaal is de Canadese winnaar Ralph Steinman. Drie dagen voordat hem de Nobelprijs werd toegekend, overleed hij. "Het was een zeer terechte winnaar", zegt de geschokte hoogleraar experimentele immunologie René van Lier uit het AMC in Amsterdam. Steinman geldt als grote ontdekker van de dendritische cel, een celtype dat onmisbaar is bij het op gang brengen van specifieke afweerreacties tegen ziekteverwekkers. "Zeg je dendritische cel, dan zeg je Steinman", aldus Van Lier.

De Canadese onderzoeker vroeg zich begin jaren zeventig af waarom afweercellen in kweekbakjes niet uit zichzelf in actie kwamen als er een virus of bacterie voor hun neus werd gehouden. De cellen raakten pas gealarmeerd als er, naast de ziekteverwekker, ook een mengseltje van andere lichaamscellen werd toegevoegd.

Steinman keek door de microscoop en zag dat één celtype uit het mengsel dicht tegen de afweercellen aan ging liggen. Die cel noemde hij 'dendritisch', vanwege de vele uitlopers (dendrieten) die eraan zaten. Later bleek waarom deze cel activerend werkt: hij knipt bacteriën in stukjes en presenteert die stukjes op zijn oppervlak, duidelijk zichtbaar voor de overige cellen. Zodra afweercellen zo'n fragmentje van een bacterie zien, raken ze sterk geprikkeld en maken er ze bijvoorbeeld antistoffen tegen.

Inmiddels is gebleken dat dendritische cellen niet alleen nodig zijn om afweerreacties op gang te brengen, maar ook om ze in toom te houden. Al deze kennis is van belang voor de ontwikkeling van betere vaccins, onder meer tegen kanker, hiv en malaria, en voor de bestrijding van ziektebeelden waarbij de afweer juist moet worden geremd, zoals reuma en MS.

De twee andere winnaars zijn de Amerikaan Bruce Beutler en de Fransman Jules Hoffmann. Zij deden onderzoek naar de aangeboren afweer. Dat is de eerste verdedigingslinie van het lichaam. Deze linie bestaat uit ontelbare cellen, onder meer in de huid en het bloed, die heel snel op binnendringende ziekteverwekkers reageren zonder dat ze deze ooit eerder hebben gezien.

Hoffmann ontdekte in 1996 bij fruitvliegen dat een bepaald eiwit, Toll genoemd, essentieel was om de aangeboren afweer op gang te brengen. Zijn collega Beutler liet twee jaar later zien dat een vergelijkbaar eiwit, de Toll-like receptor, bij de mens hetzelfde deed. De aangeboren afweer blijkt overigens noodzakelijk om de tweede, die van de verworven afweer, te activeren. Samen zijn de reacties krachtig genoeg om de meeste ziekteverwekkers uit het lichaam op te ruimen.

De toename van de kennis heeft de immunologie sterk veranderd. "Vroeger kwamen vaccins nogal empirisch tot stand", zegt Van Lier. "Tegenwoordig kunnen we veel rationeler en gerichter te werk gaan. Daarom is de hoop dat we ook vaccins kunnen ontwikkelen tegen infecties waar het tot dusver niet lukte, zoals tegen hiv en malaria."

De erfgenamen van Steinman ontvangen de helft van het prijzengeld van ruim 1,1 miljoen euro. Beutler en Hoffmann moeten de andere helft delen. De prijs wordt uitgereikt op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel, die in 1896 overleed.

Zo zit ons immuunsysteem in elkaar ....
1. De verworven afweer komt op gang dankzij zogeheten dendritische cellen. Die knippen een bacterie in stukjes en presenteren die stukjes op het oppervlak van hun celwand.

2. Afweercellen die dit zien, gaan zich vervolgens vermenigvuldigen en bijvoorbeeld antistoffen tegen de bacterie maken.

Het lichaam beschikt over twee typen afweer: een aangeboren en een verworven afweer.

Die werken samen bij het bestrijden van bacteriën, virussen, parasieten en schimmels.

1. De aangeboren afweer is snel, niet specifiek en bouwt geen geheugen op

2. De verworven afweer komt trager op gang, maar is heel specifiek en ontwikkelt een geheugen, waardoor het lichaam bij hernieuwd contact met de ziekteverwekker efficiënter kan reageren.

1. De aangeboren afweer raakt geprikkeld door moleculen op de buitenkant van bijvoorbeeld een bacterie.

2. Deze moleculen activeren de zogeheten TLR-receptoren, een soort antennes die op veel lichaamscellen aanwezig zijn.

3. Daarna komt er een afweerreactie tegen de ziekteverwekker op gang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden