Nobelprijs Aleksijevitsj is de emancipatie van de journalistiek

Svetlana Aleksijevitsj. Beeld afp
Svetlana Aleksijevitsj.Beeld afp

Ook ik moet bekennen nog nooit van Svetlana Aleksijevitsj te hebben gehoord voordat haar afgelopen week de Nobelprijs voor de Literatuur werd toegekend. Of beter: wel van gehoord, maar dan alleen als belangrijkste kandidaat voor diezelfde prijs. Waarmee ik haar meteen weer had afgeschreven, want het Nobelprijscomité houdt van verrassingen.

Ik had mij vergist - en daarmee geen rekening gehouden met een andere eigenaardigheid van het comité: een scherp besef van de politieke situatie van het moment. De Nobelprijs voor de Vrede is daar uiteraard het meest gevoelig voor, maar ook in de literatuur laat het zich soms gelden. De bekroning van Aleksijevitsj lijkt me niet los te staan van de toenemende spanning tussen Rusland en het westen, en vooral de binnen- en buitenlandse capriolen van Vladimir Poetin.

Je kunt daar heel puriteins je wenkbrouwen over fronsen, omdat literatuur niets te maken zou hebben met politiek - maar ik denk dat je de meeste schrijvers daarmee te kort doet. Romans, poëzie en al helemaal toneelwerk staan niet los van de werkelijkheid en wíllen dat meestal ook niet. Als schrijvers iets te zeggen hebben (en waarom zouden ze anders schrijven?), dan heeft dat ook een morele, politieke, sociale en soms zelfs economische of juridische strekking.

Lofzang valt haar ten deel
Dat hoeft niet ten koste te gaan van de literaire verdiensten. Ook over het werk van Aleksijevitsj hieven de critici na de bekendmaking van haar bekroning een eenstemmige lofzang aan. Ik heb daar zelf nog niet van kunnen proeven - in de winkels die ik bezocht waren al haar boeken meteen de deur uitgevlogen - maar ik heb geen reden om aan dat oordeel te twijfelen.

Wel viel mij iets anders op. De boeken van Aleksijevitsj worden geroemd om de zorgvuldige en polyfone composities waarin zij de stemmen 'van lijden en moed in deze tijd' tot klinken brengt. Voor haar werk - zo begrijp ik - interviewt zij talloze mensen die iets te vertellen hebben over het lot van vrouwen in de Tweede Wereldoorlog, het dagelijks leven in de Sovjet Unie, of wat dan ook. Vervolgens verweeft zij die verhalen tot wat een criticus een koor uit een Grieks drama noemde.

Stem van de werkelijkheid
Daarmee steunen die boeken op een journalistieke werkwijze. Sterker nog: wat Aleksijevitsj schrijft is geen verbeelding van de werkelijkheid, maar is de stem van die werkelijkheid zelf, op verbeeldingsvolle wijze vormgegeven. Zij schrijft geen fictie - en dat is in de geschiedenis van de Nobelprijs tamelijk uitzonderlijk.

Natuurlijk hebben vrijwel alle laureaten van de afgelopen decennia wel eens van zich laten horen in essays, columns en soms zelfs journalistiek. Maar dat was nooit de kern van het werk waarvoor ze onderscheiden werden. Die lag steevast in de genres die ik eerder noemde: romans, poëzie, toneel.

De laatst bekroonde auteur met een primaire reputatie als essayist was Elias Canetti in 1981, en zelfs hem zullen de meeste mensen vooral kennen van zijn roman Het martyrium. Camus (1957) en Sartre (1964) gelden voor de meeste mensen als filosofen, maar ze lézen hen als romanciers en schrijvers voor theater.

Literatuur is breder dan fictie
Zo is het niet altijd geweest. Het tweede jaar waarin de Nobelprijs voor de literatuur werd uitgereikt ging hij naar de historicus Theodor Mommsen (1902), in 1908 naar de filosoof Rudolf Eucken en in 1927 naar de inmiddels opnieuw populaire denker Henri Bergson. De laatste laureaten die louter vanwege non-fictie werden bekroond waren Bertrand Russell (1950) en Winston Churchill (1953) - meer dan een halve eeuw geleden.

Daarom is de uitverkiezing van Svetlana Aleksijevitsj niet alleen verheugend vanwege de kwaliteit van haar werk, maar ook vanwege de impliciete erkenning dat literatuur breder is dan romans, poëzie en toneel. Breder zelfs dan de al zo lang stiefmoederlijk bedeelde essayistiek en filosofie. Eindelijk lijkt ook de journalistiek te zijn erkend als een genre barstensvol literaire mogelijkheden en kracht: een waarheidsvinding die feiten weet te koppelen aan sublieme vorm. Want dat is wat er - zo begrijp ik - in het werk van Aleksijevitsj gebeurt. Het werd hoog tijd voor een dergelijke emancipatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden