Nieuws zegt niet alles

Terecht constateert Rob Wijnberg dat de waan van de dag regeert in de Nederlandse journalistiek. De uitzondering beheerst de voorpagina's

CO WELGRAVEN

De ideale krant die Rob Wijnberg voor ogen staat, verschijnt niet op papier, maar uitsluitend digitaal, heeft geen advertenties, kent geen onderscheid tussen rubrieken als binnen- en buitenland maar denkt vooral in thema's en dwarsverbanden. Het dagblad telt abonnees die ook aandeelhouder zijn, stelt geen waanzinnige rendementseisen maar heeft een bescheiden winstoogmerk. Het blad gaat hypes en simplificaties uit de weg, belicht daarentegen de achtergronden van het nieuws, en investeert voortdurend in journalistieke kwaliteit.

Wijnberg, voormalig hoofdredacteur van nrc.next, wil niet het verwijt krijgen dat hij alleen maar kritiek heeft op de manier waarop in Nederland journalistiek wordt bedreven. Aan het slot van zijn interessante boek 'De nieuwsfabriek' doet hij een serie aanbevelingen voor een krant die hij graag zou willen lezen en die hij ook vorm wil geven. Bovendien lanceerde hij deze week zijn plan voor een digitale krant die vanaf de zomer moet verschijnen.

Met nrx.next, het eigenwijze ochtendzusje van NRC Handelsblad, was hij al een eind op weg naar zijn ideaal. Vrijwel elke dag wist hij het mediawereldje te verrassen met opmerkelijk openingen die vaak weinig met het nieuws van de dag te maken hadden. Maar de eigenaren van NRC Handelsblad vonden dat Wijnberg te veel afdreef van de mainstream journalistiek. Nrc.next moet een geduchte concurrent worden van ochtendkranten als de Volkskrant en Trouw en mag daarvan niet te zeer afwijken.

Zo kreeg Wijnberg vorig jaar september van NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch te horen dat het uit was met de pret. Hij mocht nog wel een column vullen, maar daar bedankte hij voor.

Ineens had Wijnberg alle tijd om een boek te schrijven. De scherpe kritiek die hij in 'De nieuwsfabriek' op de journalistiek formuleert, slaat deels ook op NRC Handelsblad, maar het boek is zeker geen afrekening.

De namen Vandermeersch en NRC Handelsblad vallen maar een paar keer, en dan vooral in verband met de omstreden berichtgeving over het skiongeluk van prins Friso, deze maand precies een jaar geleden.

Snoeihard is Wijnberg over de stand van zaken in de vaderlandse journalistiek. Dag- en weekbladen en nieuwsrubrieken op radio en tv vertekenen en versimpelen de werkelijkheid, apen elkaar voortdurend na, zijn hijgerig en kijken niet veel verder dan de waan van de dag. Ze storen zich amper aan feiten en houden voortdurend vooroordelen overeind.

Zo is het een hardnekkig misverstand dat terrorisme en moslimfundamentalisme twee handen op één buik zijn. Wijnberg toont overtuigend aan dat terroristen vrijwel altijd gedreven worden door nationalistische motieven en dat terrorisme meestal niet een islamitische achtergrond heeft.

De kritiek van Wijnberg is niet nieuw, hij heeft zich eerder negatief uitgelaten over de journalistiek, en ook anderen hebben dat gedaan, in binnen- en buitenland. Een paar jaar geleden veegde Nick Davies van de Britse kwaliteitskrant The Guardian met zijn befaamde studie 'Flat Earth News' de vloer aan met de journalistiek, vooral die in Groot-Brittannië. Toch heeft Wijnberg zeker geen overbodig boek geschreven. Hij vuurt geen losse flodders af, maar brengt structuur aan in zijn kritiek, komt voortdurend met feiten en voegt diepgang toe.

Zelfs het wezen van de journalistiek durft Wijnberg, filosoof van huis uit, ter discussie te stellen: nieuws. In zijn ogen heeft nieuws een paar wezenlijke tekortkomingen waarvan de belangrijkste is dat het altijd over uitzonderingen gaat: "Incidenten, ongeregeldheden, uitglijders, ongelukken, tegenslagen, feiten, dat is nieuws." Het beeld dat uit nieuws opdoemt, is dus in feite een plaatje van het absurde. Hij haalt de journalist Joris Luyendijk aan die eens schreef: "Door nieuws leer je nooit de regel kennen." Wijnberg noemt dat een ontnuchterende constatering. "Het betekent namelijk dat nieuws niet zozeer een blik op de wereld biedt, maar eerder het tegendeel."

Voor Nederlandse krantelezers en tv-kijkers blijft per saldo volstrekt onderbelicht dat er de laatste decennia op vele terreinen toch aanzienlijke vooruitgang is geboekt. Zo zijn de inkomens sterk omhooggegaan terwijl de armoede is teruggedrongen. "Neem alleen het bizarre feit dat van alle welvaart die de mensheid sinds het begin van de beschaving heeft geproduceerd meer dan 80 procent geproduceerd is in de afgelopen dertig jaar, schrijft Wijnberg.

Het nieuws daarentegen wordt gedomineerd door koopkrachtverlies, krimp en andere narigheid. Overal in de wereld nemen geweld, criminaliteit en agressie gestaag af, maar wie de kranten leest of naar het tv-journaal kijkt, heeft een totaal andere indruk: het wordt met de dag onveiliger op straat.

Nu is een krant met alleen maar goed nieuws het laatste dat Wijnberg wil. Dodelijk saai zou zo'n blad zijn. Maar waar de auteur tegen waarschuwt is dat de uitzondering de regel gaat overheersen. Zo zijn zo'n beetje alle geleerden het erover eens dat er sprake is van een verandering van het klimaat. Maar in de media krijgen mensen die dat tegenspreken, complotdenkers bijvoorbeeld, ruim de aandacht, zozeer zelfs dat bij krantenlezers en tv-kijkers het beeld blijft hangen dat er helemaal geen unanimiteit onder wetenschappers bestaat, of, erger nog, dat er geen opwarming van de aarde is.

Met zijn scherpe analyse maakt Wijnberg zich kwetsbaar, hij beseft dat zelf terdege. Niet voor niets formuleert hij een aantal mogelijke punten van kritiek op zijn analyse, om daar vervolgens grif in mee te gaan. Zo weet hij dat hij af en toe knap overdrijft, want er bestaat in Nederland zeker ook goede journalistiek die niet hijgerig achter de waan van de dag aanholt en die wel degelijk dwarsverbanden legt. En als filosoof hecht hij misschien iets te veel waarde aan de achtergronden van het nieuws, en verwaarloost hij de betekenis van het incident, de eenmalige gebeurtenis, beaamt hij.

Wijnberg maakt zich vooral kwetsbaar omdat hij de lat zo hoog legt. Zijn boek, waarin veel behartigenswaardigs staat over het mooie vak dat wij journalisten uitoefenen, laat zich lezen als een blauwdruk van de digitale krant die hij wil beginnen. Bij elke miskleun - en zeker als het project mislukt - hoeven de criticasters, onder wie ongetwijfeld veel oud-NRC-collega's, slechts naar zijn boek te verwijzen: je wist het toch zo goed?

Rob Wijnberg: De nieuwsfabriek. Hoe media ons wereldbeeld vervormen. De Bezige Bij, Amsterdam; 160 blz. € 15

Schrijvende pers, tv en radio apen elkaar voortdurend na, en houden vooroordelen overeind

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden