Nieuwe tijd voor het oude volk

AMSTERDAM - Overal waar de Amerikaanse rabbijn Goldie Milgram wordt uitgenodigd, of het nu is in joodse gemeenschappen in Oost-Europa, in Zuid-Afrika of in Amsterdam, stuit zij op een verandering in het joodse bewustzijn en een daaraan gerelateerde spirituele en culturele praktijk.

COKKY VAN LIMPT

“Die veranderingen voltrekken zich op hetzelfde moment, in een parallelle beweging, op verschillende plaatsen in de wereld, sui generis - vanzelf.”

Milgram is dezer dagen te gast bij de nog jonge joodse gemeenschap Beit Ha'Chidush - 'Huis van Vernieuwing' - in Amsterdam om er de viering van de Hoge Feestdagen te leiden. De leden van deze gemeenschap voelen zich niet thuis bij de bestaande - orthodoxe en liberale - joodse gemeenschappen in Nederland. Ze zoeken vanuit hun joodse identiteit en traditie nieuwe wegen om hun spirituele behoeften te lenigen.

Goldie Milgram is een van de flying rabbis uit Amerika met een visie op het jodendom waarbij de vernieuwingsgezinde Beit Ha'Chidush-ers zich wel thuisvoelen. Na Rosj Hasjana (Joods Nieuwjaar) vorige week, ging zij gisteravond voor in de Kol Nidre-dienst, de voorbereiding op Jom Kippoer, Grote Verzoendag, vandaag. De joodse tradities die Milgram representeert zijn de reconstructionalistische filosofie, waarin veel van de joodse wetgeving (halacha) overboord is gegooid of ingrijpend aangepast, en de 'Joodse Vernieuwing', die veel voorzichtiger omspringt met het culturele, rituele en traditionele joodse erfgoed. Joodse Vernieuwing is, zegt ze, geen beweging of een denominatie, maar een fenomeen - een uit zichzelf ontstane visie op het jodendom. De vrouwelijke rabbijn - in de VS zijn vrouwelijke rabbijnen en chazzans (voorzangers) in gemeenten van conservatieve, reform- en reconstructionistische signatuur een gewoon verschijnsel - is decaan van de academie voor joodse religie in New York, de enige niet aan een denominatie verbonden opleiding voor rabbijnen en chazzans ter wereld. Wat zij in nieuwe bewustzijn links en rechts in joodse gemeenschappen aantreft is ten eerste dat het jodendom een beschaving en religie is waarin mannen en vrouwen gelijkwaardig zijn aan elkaar, zonder onderscheid ook van seksuele voorkeur. Dit nieuwe jodendom is niet triomfalistisch: men acht zich niet uitverkoren boven andere volkeren, niet hoger of beter, maar gelooft een nuttige rol te kunnen spelen temidden van alle volken. Milgram: “Net als in een recept voor een cake.

Elk ingrediënt is belangrijk, anders smaakt het baksel niet goed.” Zonder triomfalisme ziet Milgram wel een bijzondere bijdrage of misschien zelfs opgave voor het joodse volk als het gaat om een wereldwijde, noodzakelijke verandering van het bewustzijn. “Het jodendom is een van de langst bestaande vormen van menselijke organisatie op aarde, naast misschien de Chinezen en de hindoes. Veel vormen van beschaving zijn uitgestorven, denk aan de Azteken, de Inca's, de klassieke Griekse, Romeinse, Egytische beschaving. Maar, hoeveel cycli van onderdrukking, duisternis en groei de joden ook hebben doorgemaakt, om de een of andere reden zet de Schepping ons voort.

Daarom denk ik dat het joodse volk een vitaal element is - soms klein, soms groter - van de dynamiek van de Schepping.” Een derde kenmerk van het zich vernieuwende joodse bewustzijn is de niet-hiërarchische verhouding tussen rabbijnen en gemeenteleden. “Ik zeg de gemeente niet wat ze moet doen, maar help elk lid bij de bestudering van de traditie en de veranderingen daarin door de eeuwen heen en begeleid hen bij hun beslissing met welke elementen zij zich kunnen verenigen en welke zij willen aanpassen aan de (eisen van) onze tijd.” Als voorbeeld noemt zij het begrip kosjer. De reconstructionalistische joden handhaven dat begrip voor eten en drinken, maar breiden het uit naar het milieu. “Wij kopen nooit dingen die destructief zijn voor het milieu, zoals niet afbreekbare verpakking. “De oude wetten hebben stemrecht, geen vetorecht. Soms werkt zo'n richtlijn niet meer. Zo zien we nu dat er geen reden is vrouwen achter te stellen als spirituele gidsen.” In het nieuwe joodse bewustzijn is ook weer plaats voor vreugde. “We zijn door een lange periode gegaan van post-traumatische syndromen: de Babylonische ballingschap, de kruistochten, de inquisitie en natuurlijk de sjoa. Maar nu komt er een nieuwe collectieve energie vrij, die ons weer toegang geeft tot vreugdevol geloven. Zoals medicijnen ons beter maken via onze bloedbaan, geeft religie voeding aan onze zielebaan; in het jodendom heb ik een schatkamer aan zulke zielevoeding gevonden.” Ook het herontdekken van oeroude joodse healing-praktijken maakt deel uit van het nieuwe bewustzijn.

“Na het trauma van de sjoa ontdekken we weer de helende elementen van de mystieke traditie van de kabbalah, van de joodse meditatie, het contemplatieve gebed en van zang en dans.” Heel belangrijk vindt Milgram de specifiek vrouwelijke inbreng in het zoeken naar nieuwe wegen. “Meisjes, die van een spelletje de regels niet eerlijk vinden of pijnlijk, veranderen de regels - dat doen jongetjes niet zo gauw. Het geldt ook voor de joodse traditie. Als elementen niet helend zijn of helpend, zal de joodse vrouwelijke geestelijke proberen de traditie zuiverder af te stemmen op de behoeften van de leden van de gemeenschap. In mijn ogen is dat een belangrijke verandering in bewustzijn.” Met de halacha, de joodse wetgeving gaat Milgram behoedzaam om, omdat deze wetten dikwijls een grote spirituele waarde hebben. De sabbat bijvoorbeeld. “Het principe dat je tijd ziet als iets heiligs en eindigs en de traditie om geen geld uit te geven, het verkeer te beperken en vooraf te koken, om een oase van rust te creëren, is in mijn ogen in onze hectische tijd een zeer relevante en nuttige praktijk. Ik zie halacha als een mogelijkheid voor spirituele verrijking en ik behandel de halachische voorschriften met nieuwsgierigheid, achterdocht en respect.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden