Nieuwe kruistocht tegen islam?

Achter de rug van de minister van buitenlandse zaken Kerry protesteert een vrouw tegen Amerikaanse aanvallen op IS. Beeld epa

THEOLOGISCH ELFTAL - Tientallen landen vormen een coalitie om terreurorganisatie Islamitische Staat uit Irak en Syrië te verjagen. Gaat geweld geweld uitlokken? In de rubriek 'Theologisch elftal' vragen we dat aan Erik Borgman, hoogleraar theologie aan de Universiteit van Tilburg, en Alja Tollefsen, priester in de Anglicaanse kerk.

President Barack Obama van de Verenigde Staten kreeg begin deze week op een conferentie in Parijs de steun toegezegd van dertig landen. Obama wil Islamitische Staat (IS) vernietigen door de militaire kracht van de terreurorganisatie aan te tasten, haar gebied te verkleinen en daarna de genadeklap uit te delen. Door schade en schande wijs geworden, sturen de VS dit keer geen grondtroepen, maar alleen bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen.

Borgman: "Er moet iets tegen IS worden ondernomen, dat is absoluut duidelijk. Maar wat mij alarmeert is dat 'we moeten iets doen' gecombineerd wordt met de wil om op afstand te blijven en buiten de situatie te blijven staan. We kunnen IS niet simpelweg wegschieten. Ook in de gebieden die IS bezet leven mannen, vrouwen en kinderen, wordt er gegeten, gedronken en liefgehad. Je kunt ze niet uitsluitend als de verzamelplaats van het kwaad beschouwen. Voordat je het weet, zijn we weer terug bij de sfeer die kort na de aanslagen op 11 september 2001 ontstond."

Tollefsen: "Ik vraag me ook af wat de VS met deze campagne over zich heen haalt. Het is een beetje cynisch gesteld, maar welk voordeel haal je hier in hemelsnaam uit? Geweld lokt geweld uit, zei Gandhi al. Amerikanen hebben weinig psychologie in huis. Dat zie je ook aan de manier waarop ze met Rusland omgaan. Zo jaag je mensen op de kast. Ik erger me wel aan het optreden van de VS. Maar van een kruistocht zou ik niet willen spreken. Dat zou betekenen dat we naar die landen gaan om de bevolking onder dwang onze godsdienst op te leggen. Er is eerder sprake van een kruistocht door IS, dat bijvoorbeeld de yezidi's de 'keus' biedt om zich tot de islam te bekeren of te worden vermoord."

Hedendaags verschijnsel
Borgman: "Denken in termen van een time lag is een van de grote valkuilen. Je kunt wel zeggen dat de IS-strijders nog in de Middeleeuwen leven en niet van deze tijd zijn, maar daarmee houd je wat zij doen van je af. IS is een hedendaags verschijnsel en het is fundamenteel fout ze als achterlijk weg te zetten. Het kalifaat dat ze hebben gevestigd, is nog nooit op deze manier naar voren gebracht.

"De coalitie tegen IS hoeft op zichzelf niet slecht te zijn als we gebruikmaken van de vele kennis van deelnemende landen. Maar macht maakt arrogant en dan denk je dat je niet hoeft te weten wat er precies gebeurt."

Tollefsen: "Die onwetendheid zie je ook bij moslims. Veel mensen weten niet wat er echt speelt. Ik twijfel aan de religieuze motieven van IS. Je moet heel goed definiëren: wat kun je als religie beschouwen? Voor de terreurorganisatie is de islam eerder een dekmantel. IS weet mensen te werven omdat hun optreden tot de verbeelding spreekt. Samen met het religieuze fanatisme maakt dat een uitermate gevaarlijke cocktail.

"Ik vind het heel griezelig wat er gebeurt. Als je zo'n man ziet die David Haines onthoofdt, nota bene iemand die in Syrië humanitaire hulp verleende. Wie kan zoiets? Dat is volledig gestoord en met geen religie te onderbouwen. Als we onthoofding als religie beschouwen, ben ik ineens heel erg voor kruistochten."

Beeld Erik Borgman

Borgman: "IS-strijders zijn er duidelijk op uit ons te laten zien hoe meedogenloos gewelddadig ze zijn: 'Wij zijn jullie ergste nachtmerrie'. Door militair te reageren, doen we in zekere zin precies wat ze willen. Nu kunnen ze tegen hun potentiële achterban zeggen: 'Zie je wel, het Westen is niet te vertrouwen, wij zijn jullie enige hoop'. Het zorgelijke is dat gewelddadige organisaties zich in chaotische situaties als een vorm van ordening weet te presenteren. Die chaotische situatie is in belangrijke mate eerder door de Amerikanen gecreëerd, omdat er ook toen geen interesse was wat er echt aan de hand was."

Frustratie
Tollefsen: "De aantrekkingskracht voor jonge moslims, ook in Nederland, is dat het Westen wat godsdienst betreft lauw is. Wij stralen geen bezieling uit. Maar een grotere rol speelt volgens mij dat veel moslims zich als tweederangs burgers behandeld voelen. Ze worden niet voor vol aangezien. Daar zijn we zelf ook schuldig aan. Waarom gaan die jongeren naar Irak en Syrië? Niet om de islam te verspreiden, maar uit frustratie, niet gekend worden, werkloosheid en armoede. Er zullen er best zijn die zich uit fanatisme bij IS aansluiten, maar de meesten verwachten dat ze in het beloofde land terechtkomen en daar een geweldig leven krijgen."

Borgman: "Er is bij ons te weinig nieuwsgierigheid naar hoe dit heeft kunnen ontstaan. Onverschilligheid is de oorzaak van veel problemen. Die vermeende djihadgangers zijn in beginsel normale mensen die willen leven, wonen, kinderen opvoeden. Hoe kan het dat jonge mensen een vorm van religiositeit kiezen die intrinsiek zo gewelddadig is?

"Onze houding kan niet zijn van 'we willen er niets mee te maken hebben, we zetten er een hek omheen en schieten het weg'. Bij de komst van de eerste allochtonen dachten we dat we niet nieuwsgierig naar ze hoefden te zijn, want hun problemen zouden vanzelf overgaan. Nu lijkt de gedachte soms dat we niet nieuwsgierig mogen zijn, omdat we niet te maken willen hebben met wat hen bezighoudt."

Voortouw nemen
Tollefsen: "Er moet misschien een beweging op gang komen dat we zo niet langer kunnen doorgaan. Het is maatschappelijk nodig om ons meer met moslims te bemoeien. Ik zie het ook als een taak van de christelijke kerken om het contact met moslims te versterken. Je zou mogen hopen dat die het voortouw nemen.

"Het werkt natuurlijk naar twee kanten. In de moslimgemeenschap is het lange tijd zo geweest dat ze zich niet over elkaar durfden uitspreken uit angst het eigen nest te bevuilen. Nu durft iemand als burgemeester Aboutaleb dat te doorbreken."

Borgman: "Contact leggen en verbinding maken is de enige manier om verder te komen, ook als het om dingen gaat waarmee je niet in contact zou willen komen. We moeten willen weten wat er in onze wereld aan de hand is en wat er met onze landgenoten gebeurt. Zij moeten weten dat zij ons een zorg zijn.

"Het is een typisch westerse fout om je af te vragen waarom niet iedereen 'normaal' is zoals wij. Mensen begrijpen betekent: zicht krijgen op wat je ervoor vreemd was. Wie alleen maar weet uit te roepen 'Hoe kan het dat zoiets nog bestaat?', begrijpt zichzelf niet goed."

Beeld Alja Tollefsen
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden