Nieuwe koude oorlog: ook de wapenwedloop is terug van weggeweest

Een parade op het Rode Plein in Moskou op 9 mei, de dag van de overwinning op nazi-Duitsland. Beeld Mikhail Metzel/TASS

Dreigen met het opzeggen van het kernwapenverdrag tussen Rusland en de VS past in het buitenlandbeleid van Donald Trump. Vier vragen en antwoorden over het naderend einde van het INF-verdrag.

1. Is Trumps voornemen baanbrekend?  

Nee, het past in een trend. De Amerikaanse president is geen voorstander van wereldwijde en bilaterale verdragen. Eerder verwierp Trump de Iran-deal. Die bepaalde dat westerse sancties tegen Iran zouden worden opgeheven in ruil voor het afbouwen van het Iraanse nucleaire programma. Het opzeggen van het INF-verdrag (Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty) zat er al een tijdje aan te komen. Trumps veiligheidsadviseur, John Bolton, heeft zich nooit voorstander getoond van wereldwijde verdragen die het wapenarsenaal terugdringen.

Het INF-verdrag is daar een goed voorbeeld van. Het werd in 1987 in Washington ondertekend door de toenmalige president Ronald Reagan en Sovjetleider Michael Gorbatsjov. Daar gingen intensieve onderhandelingen aan vooraf  in het IJslandse Reykjavik. Reagan en Gorbatsjov spraken af dat alle korte- en middellangeafstandsraketten met een reikwijdte van 500 tot 5500 kilometer zouden worden verboden. Dat leidde destijds tot de vernietiging van 2700 raketten. Het INF-verdrag werd in de context van de Koude Oorlog gezien als een grote doorbraak. Aanvankelijk dacht niemand dat Reagan, de man die de wapenwedloop met de Sovjet-Unie graag wilde winnen, zou inbinden.

2. Zijn we nu terug bij af? Kunnen we een nieuwe wapenwedloop tegemoet zien?

“Absoluut”, zegt Sico van der Meer, onderzoeker op het gebied van kernwapens bij instituut Clingendael. “Hoewel die wapenwedloop in werkelijkheid al een tijdje gaande is. Het opzeggen van het INF-verdrag is een nieuwe stap in dat proces.” Van der Meer wijst erop dat Rusland en de VS ontzettend veel spenderen aan kernwapens. De VS zijn met duizend miljard dollar absolute koploper. Maar andere kernmogendheden (China, India en Pakistan) investeren de laatste tijd ook veel in hun arsenaal. China probeert bijvoorbeeld met de stationering van raketten in de Zuid-Chinese Zee de Amerikanen op afstand te houden. Het voordeel is dat de Chinezen niet gebonden zijn aan het INF-verdrag. “Dat zit de Amerikanen duidelijk dwars en is een extra stimulans om het INF-verdrag op te zeggen”, zegt Van der Meer. 

3. Trump zegt dat de Russen het verdrag al sinds 2014 schenden. Klopt dat?

Het is een grijs gebied, zegt Van der Meer. “De Russen en de Amerikanen beschuldigen elkaar over en weer.” Zo zou Rusland een middel-lange­afstandsraket ontwikkeld hebben. “Maar Moskou ontkent die als zodanig te gebruiken”, zegt Van der Meer.

Ook de Amerikanen zouden valsspelen in de ogen van de Russen. “Zij zijn van plan in Oost-Europa installaties te bouwen die raketten onderscheppen. Dat valt binnen het verdrag. Maar volgens de Russen zijn de Amerikanen hele andere dingen van plan met die installaties.”

Feit is dat zowel de Amerikanen als de Russen de laatste jaren nadenken over een nieuwe kernwapenstrategie. “De Amerikanen begonnen daar overigens al mee onder de voormalige president Obama die tegelijkertijd verkondigde het kernwapenarsenaal wereldwijd te willen terugdringen.”

De Russische president Poetin maakte in maart, vlak voor de Russische presidentsverkiezingen, zijn nieuwe (kern)wapenstrategie wereldkundig.

Volgens Poetin kunnen de nieuwe Russische kernwapens zo’n beetje ieder punt in de wereld bereiken zonder onderschept te worden. Ook zou Rusland sinds kort beschikken over nucleaire drones voor onder water. 

4. De wapenwedloop lijkt dus een feit. Zijn er nog verdragen die het kernwapenarsenaal terugdringen?

Ja, in 2010 ondertekenden Obama en de toenmalige Russische president Medvedev het zogenoemde New Start-verdrag (Strategic Arms Reduction Treaty). De twee kernmachten spraken daarin af het kernwapenarsenaal verder terug te dringen, in navolging van hun voorgangers Bush en Jeltsin. In totaal mochten Rusland en de VS nog 1550 kernkoppen gereed hebben staan, voor Washington betekent dat een reductie van 74 procent.

Het New Start-verdrag loopt tot 2021, maar Washington is van plan om weer kernkoppen te gaan produceren. Bovendien heeft Bolton al aangekondigd helemaal niets te voelen voor het verlengen van het Start-verdrag. Uitgerekend Poetin heeft er afgelopen zomer bij de Amerikanen op aangedrongen het kernkoppenverdrag te verlengen. “Rusland is bereid opnieuw een handtekening te zetten onder het akkoord”, aldus de Russische president.

Volgens onderzoeker Van der Meer heeft die toezegging te maken met geld. “Een nieuwe wapenwedloop kost veel geld en Rusland staat er economisch gezien niet goed voor.” Maar het opzeggen van wapenverdragen dwingt de Russen de investeringen opnieuw te overdenken. “We zien ons genoodzaakt om de militaire balans te herstellen”zei Kremlin-woordvoerder Peskov gisteren reagerend om het opzeggen van het INF-verdrag. “Het maakt de wereld gevaarlijker.” 

Lees ook:

Moskou wil het kernwapenverdrag met de VS nog redden

Een belangrijk ontwapeningsverdrag dat ooit het einde van Koude Oorlog inluidde, dreigt in de prullenbak te verdwijnen. 

Trump vindt dat het kernrakettenverdrag moet worden opgezegd

De Amerikaanse president Donald Trump wil het INF-verdrag met Rusland opzeggen. Dat heeft hij gisteren op een bijeenkomst in Elko, Nevada gezegd. Veiligheidsadviseur John Bolton zou werken aan het beëindigen van het verdrag, dat een einde maakte aan de Koude Oorlog.

Oud-activist: ‘Onze protesten gaven een zetje aan het kernwapenverdrag’

Jan Jaap van Oosterzee is trots op de acties van toen tegen de kernkoppen die in Woensdrecht geplaatst zouden worden. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden