Nieuwe Koloniewoning moet Drents erfgoed redden

Paupers wonen er al lang niet meer Maatschappij van Weldadigheid zoekt milieubewuste bewoners

Hans Rietveld harkt de blaadjes uit de tuin. Bij zo'n klusje, bekent de inwoner van Frederiksoord, gaan zijn gedachten vaak naar tweehonderd jaar geleden, toen het Drentse dorpje als onderdeel van de Kolonie van Weldadigheid toevluchtsoord was voor arme gezinnen uit het Westen. De paupers ontgonnen veen en heide, in ruil voor woningen, zorg en onderwijs.

Paupers wonen er al lang niet meer in de kolonie, maar de Maatschappij van Weldadigheid bestaat nog steeds en is bezig woningen te bouwen in Frederiksoord. Er moeten 62 'Koloniewoningen van de Toekomst' komen, op grote kavels, in erfpacht uitgegeven. De eerste huizen worden voor de zomer opgeleverd.

Jan Mensink, directeur van de Maatschappij, legt uit dat het nieuwbouwplan uit noodzaak is geboren. De Maatschappij is tegenwoordig een stichting die de taak heeft te beheren wat er nog over is van Frederiksoord en het buurkoloniedorp Wilhelminaoord. 700 hectare bos heeft de stichting nog, en zestig woningen en panden, waarvan er dertig op de Rijksmonunentenlijst staan. "We kunnen het gebied behouden door het te ontwikkelen", aldus Mensink. Huurders, kopers en pachters brengen immers geld in het laatje.

Ooit stonden er in Frederiksoord en Wilhelminaoord zo'n 200 panden in koloniestijl. De nieuwe huizen komen zoveel mogelijk op de lege plekken, zegt Mensink. Het bouwen gaat in fases en de huizen worden energieneutraal. Het hout voor de schuur en de carport komt uit eigen bos van de Maatschappij.

Hans en Sonja Rietveld hadden graag nieuw willen bouwen. Maar omdat het project door bezwaarprocedures lang werd tegengehouden, betrokken de zeventigers vorig jaar een gerenoveerde oude koloniewoning, een huurhuis. Er is een wachtlijst van negentig gegadigden voor de huurwoningen, die successievelijk aangepakt worden. De Rietvelds, afkomstig uit Vledder, stonden bovenaan de wachtlijst. Ze hebben eerbied voor het historisch erfgoed waarin ze wonen. Dat moet ook van de Maatschappij. De Rietvelds moesten laten zien welke tegels ze binnen wilden gebruiken. "En de rolgordijnen hebben we aangepast aan de kleur van het rieten dak.''

Josée Janssen, tekstschrijver en vertaler, laat een nieuwe koloniewoning bouwen. Ook zij koos bewust voor de streek, vanwege de historie en de natuur. Nu huurt ze nog de oude pastorie in Wilhelminaoord van de Maatschappij. Maar die is haar te duur in het stoken en te onpraktisch. "Lange gangen. Als ik bezoek heb ren ik de hele tijd heen en weer tussen de kamer en de keuken."

Opvallend is dat de nieuwe koloniewoningen niet wit zijn, zoals de oorspronkelijke. Ze worden opgetrokken uit rode baksteen. En de daken hebben pannen, niet het karakteristieke riet. "Als de schoorsteen er straks op staat lijken ze echt wel op koloniehuizen", sust Jan Mensink. De nieuwe huizen moesten geen kopieën worden van de oude. "Je moet ook het onderscheid kunnen zien."

Koloniedorpen
De sociaal bewogen legerofficier Johannes van den Bosch richtte in 1818 de Kolonie van Weldadigheid op. Koning Willem I gaf hem toestemming voor dit experiment om de onderklasse te verheffen. Arme mensen, vooral uit de grote steden in het Westen, werden naar de Drentse dorpen Veenhuizen, Frederiksoord en Wilhelminaoord gehaald. In ruil voor huisvesting, zorg en scholing ontgonnen zij de woeste Drentse zandgronden. Leerplicht en ziekenfonds waren hier eerder dan in de rest van het land.

Waren Frederiksoord en Wilhelminaoord 'vrije koloniën' waar de bewoners uit konden vertrekken als ze dat wilden, Veenhuizen was een 'strafkolonie' voor zwervers en criminelen. In 1859 werd Veenhuizen over gedragen aan de staat.

De drie dorpen dragen nog altijd de sporen van Van den Bosch: rechte huizen en gebouwen, op vaste afstand, met grote tuinen. De dorpen staan samen op de kandidatenlijst van Unesco om Werelderfgoed te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden