Nieuwe kardinalen, een nieuwe koers voor de kerk?

katholieke kerk | Zestien bisschoppen en één priester zijn vanaf morgen kardinaal. De nieuwelingen komen veelal niet uit Europa. Daarmee benadrukt Franciscus zijn imago als 'paus van de periferie' en eigenzinnig kerkleider.

Toen aartsbisschop Joseph Tobin van Indianapolis op zondag 9 oktober van dit jaar om half zes in de ochtend zijn Twitter opende, wist hij niet wat hij zag. Hij had tientallen 'vermeldingen'. Al snel begreep hij waarom: paus Franciscus had net in Rome bekendgemaakt dat hij van plan was hem tot kardinaal te creëren. Hij zou toetreden tot de meest exclusieve herensociëteit op aarde en tot de machtigste prelaten in de rooms-katholieke kerk gaan behoren. Dezelfde dag twitterde hij: "Ik ben me kapot geschrokken door de beslissing van de paus. Bid alsjeblieft voor mij."

Morgen krijgt Tobin in de Sint-Pieter de rode kardinaalsbonnet door paus Franciscus op zijn hoofd gedrukt. In totaal worden morgen zestien bisschoppen en één priester opgenomen in het kardinalencollege. Dertien van hen -onder wie Tobin- zijn jonger dan tachtig en kiesgerechtigd mocht er op korte termijn een conclaaf worden gehouden. Voor de overige vier is het kardinalaat een beloning voor hun grote verdiensten voor de kerk. Dat geldt onder meer voor Ernest Simoni (88), een priester uit Albanië. Onder het bewind van de stalinistische dictator Enver Hoxha die in 1967 religie officieel afschafte in zijn land, zat hij bijna dertig jaar in de gevangenis en moest hij dwangarbeid verrichten. Een volhouder.

Kardinalen zijn de belangrijkste raadgevers van de paus, oude eerbiedwaardige mannen met de uitstraling van een senator. Velen van hen leiden een groot bisdom of hebben een hoge functie in de Curie, het bestuurscentrum van de rooms-katholieke kerk. Daarbij hebben de prinsen van de kerk, zoals ze ook wel genoemd worden, een uniek recht: het kiezen van de paus. Dat doet niemand ze na.

Het creëren van kardinalen is eigenlijk de enige effectieve manier waarop een paus invloed kan uitoefen op de keuze van zijn opvolger. Paus Franciscus creëerde tot nu toe 56 kardinalen, van wie 44 stemrecht hebben in een volgend conclaaf omdat ze nog niet tachtig jaar oud zijn. Paus Paulus VI bepaalde ooit dat het kiescollege uit maximaal 120 kardinalen mag bestaan. Vanaf morgen zijn dat er 121, maar eind deze maand valt de Senegalese kardinaal Sarr vanwege zijn leeftijd af.

Een paus is volkomen vrij in de keuze van de kardinalen, het kardinalaat is een persoonlijke gunst van de bisschop van Rome. De uitverkorenen vormen dan ook vaak een weerspiegeling van de visie van de paus op de kerk. Franciscus is de paus van de periferie. Volgens hem ligt het centrum van de rooms-katholieke kerk niet meer in Europa, maar ver daarbuiten. Hij haalt zijn kardinalen uit alle hoeken van de wereld. Onder de Argentijnse paus kregen Haïti, Tonga, Mauritius, Papoea-Nieuw-Guinea, Panama en Burkina Faso een kardinaal.

Blijk van verdienste

Het kardinalencollege moet volgens Franciscus de verhoudingen in de wereldkerk beter weergeven dan nu het geval is. Dat betekent minder Europeanen en vooral minder Italianen. Deze keer zijn er maar twee Italianen bij: oud-bisschop van Novara Renato Corti (80) en Mario Zenari (70) sinds 2008 de pauselijke vertegenwoordiger in Syrië. De paus slaat, niet voor de eerste keer, traditioneel 'kardinaalsrode' Italiaanse steden als Venetië, Turijn en Palermo over. Het is duidelijk: onder Franciscus is het kardinalaat niet langer de vervolmaking van een schitterende kerkelijke carrière, maar een blijk van verdienste voor hard werken in soms moeilijke omstandigheden. Zenari weigerde Syrië te verlaten vanwege de bloedige burgeroorlog in het land, ook al werd het voor hem steeds moeilijker om zijn werk te doen. Het is Franciscus niet ontgaan.

Opmerkelijke keuzes maakte de paus ook in de Verenigde Staten, waar een deel van de bisschoppen maar niet meegaat in de hoerastemming over Franciscus. Hier koos hij bijvoorbeeld niet voor een ideologische hardliner als aartsbisschop Charles Chaput van Philadelphia, die grote vraagtekens heeft bij sommige hervormingen die Franciscus voorstaat. Hij is een verklaard tegenstander de toelating van hertrouwd gescheidenen tot de communie, iets waar Franciscus toe neigt. Ook William Lori van Baltimore en José Gómez van Los Angeles werden overgeslagen. Het betekent dat drie van de grootste Amerikaanse bisdommen in een volgend conclaaf niet vertegenwoordigd zijn.

Grotere rol voor vrouwen

Onder de drie Amerikanen die zich vanaf morgen wel in het rood mogen tooien, is aartsbisschop Blase Cupich van Chicago, zo'n beetje de meest progressieve Amerikaanse kardinaal in tijden, en dus ook de al eerder genoemde Tobin. Hij is een groot voorstander voor een grotere rol van vrouwen in de kerk. Zo pleitte hij al eens voor vrouwelijke diakens en opperde hij de mogelijkheid om vrouwen te laten preken in eucharistievieringen. Vorige jaar botste Tobin met de gouverneur van Indiana Mike Pence. Tegen de zin van de nieuwe vicepresident van de VS maakte de aartsbisschop het mogelijk dat een Syrisch vluchtelingengezin door een katholieke hulporganisatie werd opgevangen.

Franciscus zoekt, net als zijn voorgangers, bij zo'n kardinaalscreatie naar mannen die een beetje op hem lijken, zeg maar van het type Franciscus 3.0. Geen managers, geen scherpslijpers, maar herders met een passie voor de armen en de uitgestotenen. Ook in Europa koos hij met Jozef De Kesel in Mechelen-Brussel en Carlos Osoro Sierra in Madrid voor bisschoppen die voor een open katholicisme staan en een dialoog met de samenleving. Geen bisschoppen van de heilige rest.

De uitverkiezing van De Kesel is opmerkelijk. De Gentenaar is nog geen jaar aartsbisschop van Mechelen-Brussel, waar hij André Léonard opvolgde, een conservatieve intellectueel. Franciscus sloeg Léonard twee keer over bij het verdelen van de rode bonnetten, terwijl zijn directe voorgangers wel kardinaal waren. Daarna waren zijn kansen verkeken. Ook Léonard kent nu de mores onder deze paus: in het verleden behaalde resultaten bieden geen garanties voor de toekomst.

Van het kiescollege dat zijn opvolger gaat kiezen heeft Franciscus nu grofweg een derde van de kardinalen zelf gecreëerd. Je zult in hen veel van Franciscus terugzien. Bij de een wat meer dan bij de ander. Maar twee derde van het kiescollege dankt zijn uitverkiezing aan zijn voorgangers Johannes Paulus II en Benedictus XVI, onder wie de Nederlander Wim Eijk. Daar zitten nogal wat kardinalen bij die vragen hebben bij de hervormingsplannen van Franciscus.

Wil hij de keuze van zijn opvolger echt kunnen beïnvloeden dan heeft de paus meer tijd nodig om het kardinalencollege verder naar zijn hand te zetten. Lukt dat niet, dan draait een volgend conclaaf uit op een keiharde strijd om zijn erfenis.

Ondanks de nieuwe aanwas uit andere werelddelen, komen de meeste kardinalen nog altijd uit Europa. Kardinalen jonger dan tachtig hebben stemrecht als er een nieuwe paus gekozen wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden