Nieuwe Jeroen Bosch ontdekt

Een belangrijke vondst, want van de middeleeuwse schilder zijn maar 24 doeken bekend

De Antoniusfiguur lijkt sterk op de Antonius op het linkerluik van Bosch' 'Heremietentriptiek' en is ook verwant aan de waterscheppende vrouw op het middenpaneel van 'Het Laatste Oordeel'. Zijn staf is ook typisch Bosch: rechts een bruinzwarte en links een witte lijn: snel, virtuoos en effectief, maar ook zo vrij.

Een opzienbarende ontdekking, veel meer kennis over het werk van Jeroen Bosch en de ontwikkeling van nieuwe onderzoekstechnieken.

Het kon gisteren niet op in het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch, waar de resultaten werden gepresenteerd van het jarenlange onderzoek van negen internationale deskundigen van het Bosch Research and Conservation Project.

De grootste klapper is de ontdekking dat het schilderij 'De verzoeking van de heilige Antonius' in het Nelson-Atkins Museum of Art in Kansas City (VS) een echte Bosch is. Het paneel lag jaren in het depot en werd toegeschreven aan een leerling of navolger van Jeroen Bosch (ca. 1450 's-Hertogenbosch - 1516). Het meet slechts 38,6 x 25,1 cm. Uit zaagsporen blijkt dat het aan alle kanten is ingekort. Het moet een fragment zijn van een oorspronkelijk veel groter paneel.

De ontdekking betekent een belangrijke uitbreiding van het kleine oeuvre (24 schilderijen) van de belangrijkste middeleeuwse kunstenaar uit de Nederlanden, wiens 500ste sterfjaar dit jaar wordt gevierd. De experts schrijven daarnaast ook het schilderij 'Het Laatste Oordeel' uit Brugge en twintig tekeningen (dat waren er tien) definitief aan hem toe.

Het bewijs dat het paneeltje uit Kansas tussen 1500 en 1510 is geschilderd door Bosch, baseren de onderzoekers onder meer op de ondertekeningen. Die maakten ze met infraroodtechnieken zichtbaar. Ze sluiten perfect aan bij wat op andere werken is aangetroffen. Kenmerkend is dat Bosch een vrij dik penseel gebruikt met een 'waterig' medium en dat hij voortdurend veranderingen aanbrengt in de voorstelling. Je ziet eraan af dat hij denkt: hoe kan ik het nog spannender maken.

Op het paneeltje is de heilige Antonius te zien omringd door de monstertjes en gedrochten die zo karakteristiek zijn voor Bosch. Hij wordt wel de 'duivelskunstenaar' genoemd, ook omdat de hel een belangrijk thema is in zijn werk. Het onderzoek heeft verder aangetoond dat het oeu-vre van Bosch niet uit het familie-atelier komt. Er was één geniale telg in deze schildersfamilie. Dat was Jeroen Bosch.

Handschrift van de schilder

Eén druk op de knop en alle oren, handen, zwaardjes, varkenspootjes en andere details uit het werk van Jeroen Bosch komen in beeld. Door bijvoorbeeld alleen de oren van verschillende schilderijen op een computerscherm naast elkaar te bekijken, worden overeenkomsten en verschillen meteen duidelijk. De Amerikaanse computerwetenschapper Robert Erdmann ontwikkelde voor het Bosch Research and Conservation Project deze hedendaagse versie van de negentiende-eeuwse Morelli-methode, bedoeld om de echtheid van een kunstwerk vast te stellen. Juist in kleine details is het 'handschrift' van de schilder herkenbaar.

O die malle kip met blauwe pootjes... die zien we ook in 'Het Narrenschip'.

Waarom is dit een echte Jeroen Bosch?

Jos Koldeweij, wetenschappelijk leider van het Bosch Research and Conservation Project, legt uit waarom 'De verzoeking van de heilige Antonius' een echte Jeroen Bosch is.

Het Noordbrabants Museum wijdt van 13 februari t/m 8 mei een tentoonstelling aan Jeroen Bosch, met twintig schilderijen - waaronder de nieuwe ontdekking - en negentien tekeningen.

Hetzelfde trechtermannetje komt ook voor op 'Het Laatste Oordeel'.

De naar lucht happende vliegende vis is zóóó Bosch. Hij schilderde met verschillende kleuren in de nog natte verf, zoals bij de bek en vleugel van de vis, om het dramatische effect te verhogen.

Monstertjes met een lepelaarsbek komen heel veel voor bij Bosch, onder meer in de 'Tuin der Lusten'. Dat varkenspootje hoort ook echt bij zijn vocabulaire.

De witte spikkels op het kapje van de vos kun je haast niet naschilderen. Het hoefde er niet perfect uit te zien, het ging Bosch om de suggestie die hij wilde oproepen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden