Nieuwe ijsbeer gezocht

Hoe vertel je het klimaatverhaal? Het is balanceren tussen complexe doemscenario's en dicht bij huis blijven. Tijd voor een ander verhaal. Bijvoorbeeld over ridders.

Was het goed nieuws of slecht nieuws? Shell maakte eind september bekend te stoppen met proefboringen naar olie onder de Noordpool. De omstreden operatie kost te veel geld, meldde de olie- en gasmaatschappij. Milieu-organisaties waren euforisch. "Dit is het beste nieuws dat het klimaat kan krijgen", juichte de campagneleider van Greenpeace.

Maar is dat wel zo? Vlak voor de klimaattop in Parijs ontneemt Shell actiegroepen een iconisch beeld: de treurig kijkende ijsbeer, dobberend op een eenzame ijsschots. Veel krachtiger kan het niet. In het plaatje komen twee kwesties prachtig samen: de smeltende ijskappen en de fossiele industrie die hardnekkig blijft zoeken naar brandstoffen die, eenmaal opgestookt, de aarde verder opwarmen. Shell had de actievoerders dus een plezier gedaan om pas na 'Parijs' de stekker uit de boringen te trekken.

De ijsbeer is de dierlijke verpersoonlijking van het klimaatprobleem, en die helpt de kwestie behapbaar te maken. Want met de apocalyptische voorspellingen die de urgentie van klimaatverandering duidelijk moeten maken, kan de menselijke geest slecht omgaan, schreef voormalig campagneleider van Greenpeace George Marshall vorig jaar in het boek 'Don't even think about it. Why our brains are wired to ignore climate change'. We zijn gemaakt op het hier en nu, leven ons leven, daar kunnen we weinig aan doen.

Klimaatverandering is te complex, het is geen herkenbare vijand. Rationeel is het misschien nog te bevatten. Maar wordt het in een dreigend, alarmistisch verhaal gegoten - overstromingen, droogtes, misoogsten - dan treden typisch menselijke reacties op, ziet Marshall. Ontkenning, angst, fatalisme en boosheid.

De alarmistische aanpak werkt niet, denkt ook Lars Moratis, die als bedrijfskundige colleges 'storytelling voor duurzaamheid' organiseert. "Pessimisme levert niet zoveel op. Dat verstart mensen. Het leidt tot minder actie, niet tot meer. We moeten daarnaast dingen sensorisch ervaren om iets te ondernemen. In Beijing, ja, daar moet je op sommige dagen een mondkapje op als je naar buiten gaat. In Nederland merken we er nog weinig van."

Maatregelen tegen het terugdringen van broeikasgassen in de atmosfeer doen bovendien een zwaar beroep op de flexibiliteit van de geest. Nú offers brengen om onzekere schade in de verre toekomst te vermijden: dat is een heel moeilijke boodschap. Er is daarom, betoogt Marshall, een ander verhaal nodig om het probleem over te brengen bij het grote publiek. Een gezamenlijk concreet doel bijvoorbeeld, zoals het radicaal terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen.

Dat een, vanaf een veilige afstand, knuffelbare ijsbeer daarbij helpt, erkent Leon Varitimos, communicatiestrateeg bij Greenpeace Nederland. "Iconische beelden zijn heel belangrijk. Die raken je, maar het is niet genoeg. Je moet ook handvatten bieden om iets te doen met die verontwaardiging. Niet alleen de vervuiling laten zien, maar ook de oplossingen."

Het pragmatisme staat volgens Varitimos niet op zichzelf. "We komen uit een heel welvarend tijdperk, begin deze eeuw. Inmiddels vragen mensen zich af: zijn we meer dan alleen consumenten? De publieke opinie is aan het verschuiven. Twintig jaar geleden zetten wij op een kolencentrale 'stop CO2'. Toen waren we een roepende in de woestijn. Nu komen op een klimaatdemonstratie duizenden mensen af, dat was tot voor kort ondenkbaar."

Belangrijke verandering is dat mensen grote problemen met elkaar gaan verbinden, denkt Varitimos. "De geesten zijn meer rijp voor grotere verhalen. Het gaat niet alleen om de stijging van de zeespiegel. Het gaat om gelijkheid, de ontwikkelende landen die meer getroffen worden. Je ziet dat ook aan de aandacht voor de Franse econoom Thomas Piketty, die een boek over ongelijkheid schreef. We vragen ons af wat we eigenlijk produceren en consumeren. Mensen gaan naar het hele systeem kijken. Dat is hoopgevend."

Moratis denkt dat het 'systeemdenken' maar voor een kleine groep is weggelegd. "Ik zie wel dat mensen beseffen dat met de focus op winst, groei en de korte termijn, belangrijke andere waarden verloren gaan. Kijk naar het enthousiasme dat Jesse Klaver van GroenLinks opriep door het rendementsdenken ter discussie te stellen. Dat raakt aan veel vraagstukken. Ik hoop dat het maatschappelijke discussies versterkt over wat we echt belangrijk vinden in het leven. Over hoe we ons tot elkaar en tot de natuur en toekomstige generaties verhouden. Dat is in ieder geval een essentieel ingrediënt voor een nieuw verhaal."

Doemscenario's zijn voor het verder componeren van dat nieuwe verhaal niet nodig, vinden Varitimos en Moratis. Niet iedereen denkt daar zo over, omdat de urgentie zo wel ver uit het zicht dreigt te raken. Zo haalde de Amerikaanse professor Kevin Anderson vorige maand flink uit in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Geoscience. Klimaatwetenschappers, media en beleidsmakers voorzien de voortschrijdende opwarming van een veel te zoet suikerlaagje. Er is, anders gezegd, juist te veel optimisme, stelt Anderson. Om het gedrag van mensen daadwerkelijk te veranderen moet het klimaatverhaal veel botter en rauwer worden verteld.

Toch maar alsnog de ijsbeer omarmen, als aansprekend symbool van klimaatverandering? Nee, zegt Moratis. "Het is iconisch, misschien hebben we dat nodig. Maar hoe vaker je die ijsbeer ziet, hoe pathetischer de boodschap. Er zitten grenzen aan de geloofwaardigheid van dat soort beelden."

Strategie 1: hou het klein

De nieuwste campagne van Greenpeace voorafgaand aan de klimaattop in Parijs zoekt het dicht bij huis. Onder de aanhef 'Beste Mark', gericht aan de premier, kunnen mensen berichten verzenden. Vijfentwintig praktische, kleine daden zijn aan te klikken. Zoals: 'Beste Mark, ik ga met vakantie in eigen land, jij zorgt dat er een vliegtax komt'. Bewust dicht bij huis, legt Leon Varitimos uit, communicatiestrateeg bij Greenpeace. "Je kunt mensen niet alleen maar confronteren met het probleem, of verre toekomstvisioenen schetsen. Dat zet allemaal niet per se aan tot actie. De afgelopen jaren merken we dat mensen op zoek zijn naar dingen die ze in hun eigen leven kunnen doen."

Een pragmatische aanpak, daar is op zich niets mis mee, vindt Lars Moratis. Onder de noemer van de door hemzelf opgerichte Impact Academy organiseert Moratis de reeks 'storytelling voor duurzaamheid', oftewel: welke verhalen moeten beleidsmakers en bedrijven vertellen omtrent klimaatverandering en duurzaamheid. "Het klimaatprobleem is zo ingewikkeld dat het mensen kan overrompelen. Inzetten op energiebesparing is dan niet te plat. Daar staan mensen zeker voor open. Ook nieuwe technologieën spreken aan. Lampen die pas aangaan als je de kamer binnengaat, zonnecellen die je op je telefoon kunt plakken om op te laden."

Strategie 2: beïnvloed gedrag

Met techniek is veel meer te doen, volgens Moratis. "Ik geloof erg in de beïnvloeding van gedrag. De omgeving zo organiseren dat we ons groener gaan gedragen. Dat heet nudging: met kleine duwtjes mensen de andere richting op masseren. Daarmee automatiseer je op een onschuldige manier duurzaam gedrag. Als mensen op hun energierekening zien wat er gemiddeld in de buurt wordt verbruikt, hebben ze een stimulans om het beter te doen dan de rest. Maar hebben ze dat eenmaal bereikt, dat is de kans groot dat ze de teugels weer laten vieren. Zet een smiley op de afrekening, en die neiging wordt een stuk minder. Het mooie van zulke prikkels is dat je niemand in een keuze beperkt. En dat vinden we hier belangrijk, ook als we zoiets als het klimaatprobleem aanpakken: de keuzevrijheid."

Strategie 3: schep orde in de chaos

Ook het KNMI, dat in Nederland medeverantwoordelijk is voor de klimaatscenario's, worstelt met 'het verhaal'. Het is 'een mijnenveld' constateerde Bram Bregman, strategisch business manager bij het KNMI, vorige week op een symposium over klimaatcommunicatie, georganiseerd door de jonge tak van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen. Bregman doelt op de vele losse berichten die burgers te verstouwen krijgen. 'CO2-uitstoot daalt', 'CO2-uitstoot stijgt', 'gletsjers smelten', 'meer ijs op Antarctica': zie daar maar eens chocola van te maken.

Het KNMI probeert orde in die chaos te scheppen en ook dicht bij de burger te blijven, vertelde Bregman. "De scenario's zijn verhalen van toekomstig weer. Die toekomst vertalen we naar de hoek van de straat: wat betekent het voor jou?" Bregman laat twee kaartjes van Nederland zien. Een met de extreme neerslag van augustus 2010. Daarnaast het kaartje als de aarde 2 graden is opgewarmd: meer rode en donkerpaarse gebieden met zeer veel regen. "Dan zie je: hoe zit dat bij mij in de straat. Het zal niet exact zo gebeuren, maar het is wel plausibel."

De volgende 'verhaallijn' is: wat betekent dat voor mijn portemonnee? Dat is een belangrijke stap om de aandacht van mensen te trekken, is Bregmans overtuiging. "President Obama van de VS deed dat mooi onlangs. Hij liet plaatjes zien van 2012, een warm jaar, de droogtes, getallen per staat en dan wat het allemaal kost."

Strategie 4: een nieuw verhaal

Met groene tips, slim licht en smiley's is er nog steeds geen 'story', erkent Moratis. "Daar is wel veel behoefte aan, merk ik tijdens de colleges die ik geef. Want het begrip 'duurzaamheid' alleen, daar zit snel de sleet op."

Het nieuwe verhaal ziet Moratis in de 'ridders', helden. "Mensen als Elon Musk, de topman van Tesla die de elektrische auto voor iedereen bereikbaar wil maken. Dat is iemand die risico's heeft genomen, zijn vermogen op het spel heeft gezet. Terwijl het dieselschandaal bij Volkswagen bekend werd, opende Tesla nieuwe productiecapaciteit in Nederland. Tesla is het wel gelukt de stap naar elektrische aandrijving te maken. Een groot bedrijf als Volkswagen niet. Dat doet nu aan 'sorrytelling'. Verschilmakers zoals Musk hebben we nodig. Dat gebeurt ook op kleine schaal en lokaal. De ridders laten zien hoe het kan en lokken kopieergedrag uit."

De komende weken veel aandacht voor de klimaattop, die 30 november in Parijs begint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden