Nieuwe heldinnen

Waarom zijn we zo gek op speursters als Sarah Lund uit 'The Killing' of Saga Noren uit 'The Bridge'? Ze zijn obsessief, ergerniswekkend en stoten iedereen die van hen houdt van zich af. Lund en Noren zijn niet de enigen, ze staan voor een reeks vrouwelijke misdaadbestrijders die momenteel erg populair zijn.

Het zit er al een tijdje op voor inspecteur Sarah Lund. Aan het slot van het derde seizoen van de Deense misdaadserie 'The Killing' kreeg ze een einde als dat van Butch Cassidy and The Sundance Kid. Een vlucht richting noorderzon; het lot van de outlaw. Dat was niet het einde dat we hadden gehoopt voor onze meest geliefde politievrouw van de afgelopen jaren, wel een dat past bij Einzelgänger Lund.

De gedreven speurster die de details van de misdaad die anderen nog niet hebben opgemerkt al niet meer kan loslaten. Elke keer als dat typische, onheilspellende Killing-muziekje inzette, en haar blik zich op peinzen zette, wist je dat ze ergens op een foto aan de muur iets verdachts had opgemerkt. En dan ging ze weer.

Lund, gespeeld door Sofie Gråbøl, vergeet de bruiloft van haar moeder, de verjaardag van haar zoon, en ze stopt toch noten in de cake terwijl haar moeder haar echt wel waarschuwde dat haar nieuwe vriend allergisch is, maar met Lunds gevoel voor de misdaad is weinig mis.

Maar in het laatste seizoen van 'The Killing' betaalde Lund wel de tol voor haar obsessieve speuren; zo'n beetje als de man in midlifecrisis die merkt dat hij zijn kinderen tussen zijn vingers door heeft laten glippen. Seizoen drie loopt over van zulke mannen, ook Lunds tegenspelers (de zakenman, de premier) zijn vaders die niet goed op hebben gelet en dat moeten bezuren.

Maar het meest schrijnt de spijt van Lund. In de eerste aflevering heeft ze overplaatsing aangevraagd naar een bureaubaan, ze sjouwt met plantjes, en bereidt 's avonds een mooi diner voor haar volwassen zoon. Om vervolgens te ervaren dat de jonge man na jaren van verwaarlozing niets meer van haar wil weten.

Exit Sarah Lund. Maar niet zonder school te hebben gemaakt. Niet alleen in omdat we nu allemaal het woord 'tak' kennen en haar Scandinavische trui is teruggekeerd in het straatbeeld. Lund heeft vooral school gemaakt in type. Vervlogen zijn de tijden van Morse ('Inspector Morse') en Dale Cooper ('Twin Peaks') bij wie een gevoel voor de misdaad samenging met liefde voor opera (Morse) of kersentaart en donuts (Cooper). Anno 2013 is de tv-rechercheur, de detective of de geheim agent een obsessieve vrouw. Een vrouw die als de plicht roept niets uit haar handen hoeft te laten vallen, simpelweg omdat ze niets anders in handen heeft.

Dat is niet alleen zo in het ver doorgeëmancipeerde Denemarken, waar na Sarah Lund ook nog Saga Noren opdook in misdaadserie 'The Bridge'. Noren is vermoedelijk Aspergerpatiënt en extreem onbehouwen en robotachtig in haar optreden. Lunds invloed zie je ook in Amerikaanse series en films, bijvoorbeeld in de omstreden CIA-thriller 'Zero Dark Thirty' van Kathryn Bigelow. Officieel een feitelijke reconstructie van de jacht op Osama bin Laden, maar dan wel een waarin Bigelow de overwinning op het conto schrijft van drammerige Maya. De vrouw die niet stopt met zoeken ook als bij alle mannen om haar heen de verveling al is toegeslagen.

Als haar CIA-baas nog tegen de aarzelingen van de bedachtzame Obama oploopt, nummert zij furieus met rode stift de dagen die verloren gaan op de glazen wand van zijn kantoor. Maya heeft geen privéleven, geen vriendinnen, geen minnaars, ze heeft alleen dit ene hogere doel. Uiteraard zitten er ook rationele argumenten achter Maya's overtuiging dat Bin Laden zich schuilhoudt in het huis in Abbottabad, maar Bigelow legt de nadruk op Maya's intuïtie en gedrevenheid. De geheim agente is profetisch als de mythische Cassandra die zeker wist dat het paard van Troje de ondergang zou brengen, met dat verschil dat deze Cassandra wél gelijk krijgt.

Toch was de CIA bepaald niet blij met deze film. Niet alleen vanwege de omstreden martelscènes, ook vanwege de mystificatie van hun werk. In werkelijkheid werkten meerdere analisten jarenlang in teamverband aan de speurtocht naar Bin Laden.

Nu is er in het misdaadgenre van oudsher veel ruimte voor heldinnen, ook op film en tv. Van Agatha Christie's 'Miss Marple', in de klassieke zwart-wit verfilmingen gespeeld door Margaret Rutherford, tot Jane Tennison (Helen Mirren) uit 'Prime Suspect'. Uit hoofde van hun functie waren dat nooit de meest zorgzame, vrouwelijke types. Zo was Margaret Rutherfords Miss Marple een doordouwende dragonder: stevig, altijd gehuld in hetzelfde onelegante tweed mantelpak. Als ze in 'Murder at the Gallop' voor sporenonderzoek de gipsen afdruk van een klont modder in de oven bakt naast de koekjes, geloof je niet zo in die koekjes.

De veel vrouwelijker Mrs Emma Peel (Diana Rigg) compenseerde haar zeker vier keer per tv-uitzending wisselende ensembles in 'De Wrekers' met evenzoveel elegante karatetrappen. Mrs Peel was echt een product van de 'swingin' sixties': ironisch, hip en behendig maar met een veel lager salaris dan John Steed. En toen ze daartegen in opstand kwam, werd ze uit de serie geschreven.

De tweede feministische golf bracht in de jaren tachtig de New Yorkse 'Cagney & Lacey' op het tv-scherm. Dat moesten juist echte herkenbare vrouwen zijn met herkenbare vrouwenproblemen: een depressieve echtgenoot en pubers voor Cagney, een vadercomplex en alcoholprobleem voor Lacey. Ook de opzet van die serie had iets herkenbaars huiselijks: elke aflevering een nieuwe misdaad, goed te combineren met andere taken. Geen gevaar voor onverantwoord nachtenlang doorstomen zoals bij 'The Killing'.

Maar de oorsprong van het type obsessieve vrouwelijke speurders dat we nu kennen, ligt in de jaren negentig van de vorige eeuw, bij Helen Mirrens DCI Jane Tennison, de afgemeten inspecteur uit het Engelse 'Prime Suspect'. De inspecteur die lang onder het glazen plafond blijft steken, dwarsgezeten door onbetrouwbare ondergeschikten zoals de gluiperige DC Bill Otley (Tom Bell). Tennison lukt het niet om naast dat werk een stabiele liefdesrelatie op te bouwen en gaat bijna ten onder aan de drank, maar werd omarmd door het vrouwelijk publiek en bleek goed voor zeven meeslepende seizoenen.

Gedenkwaardig waren vooral de zich herhalende 'briefings' op het bureau waarin Tennison haar mannelijk personeel voorlicht en ze hooghartig door akelige sujetten als Otley blijft heenkijken, terwijl die fluisterend vanachter zijn hand poogt de poten onder haar stoel vandaan te zagen.

Draaide het in die jaren zeer concreet om vrouwelijke ambitie versus mannelijke macht en tegenwerking - denk bijvoorbeeld ook aan Clarice Starling (Jodie Foster) in 'The Silence of the Lambs', zeker ook een rolmodel van Sarah Lund - in de postfeministische misdaadseries van nu is dat glazen plafond het punt niet meer. Bazen of andere collega's remmen nog wel af, maar dat is dan niet uit machtswellust, meer als moeders. Meisje, eet nou eens wat gezonds! Ga eens vroeg naar bed! In 'The Bridge' is het de Deense collega Martin Rohde die de scherpe kantjes van het weinig empathische optreden van de autistische Saga Noren af moet halen. Als zij iemand die net aan een enge seriemoordenaar is ontsnapt alleen maar vraagt 'hoe zag hij eruit?', verzacht Rohde : 'Ze bedoelt: hoe gaat het met je?'. In 'The Killing 1' wil Lunds partner Jan Meyer eigenlijk liever naar huis omdat zijn dochtertje oorontsteking heeft, als Lund hem toch weer ergens een duister pakhuis binnensleept voor nader onderzoek. Wat Meyer vervolgens met de dood moet bekopen. De scherpe Lund zit altijd goed met haar intuïties, maar vergaloppeert zich keer op keer in de uitvoering - te autonoom om te gehoorzamen aan procedures en reglementen.

In een beschouwing in de Groene Amsterdammer constateert Maaike Meijer, hoogleraar genderstudies in Maastricht, dat de nieuwe vrouwelijke tv-helden de heldenrol van karakter hebben doen veranderen. 'Stätsminister' Birgitte Nyborg is in de populaire Deense serie 'Borgen' naast premier ook nog moeder en moet gevechten leveren op meerdere fronten. Zij heeft de heldenrol vermenselijkt en verdiept, aldus Meijer. In plaats van de van de realiteit losgeslagen 'lonesome hero' van vroeger, zien we in 'Borgen' iemand die door haar moederrol ook verbonden is met de kwetsbaarheid van het leven, die iets te verliezen heeft. "Het besef van feilbaarheid, van het tekort dat altijd in de liefde zit, het is een wapen tegen radicalisme en de hoogmoed van de snelle oplossingen".

Maar zo'n nieuwe heldin is Sarah Lund niet, althans, feilbaar is ze, en iets te verliezen heeft ze ook, maar die liefde offert ze. Haar wanhoopsdaad aan het slot, die haar van wetshandhaver in crimineel verandert, heeft ook klassieke trekken. Al is het bij deze laatste actie van Lund dan toch lastig kiezen: gaat het hier om een actie à la rolmodel Clint Eastwood, die als 'Dirty Harry' nooit aarzelde om een tegenstander zonder proces neer te schieten? Of gaat het om het offer van de tragische heldin, de Cassandra die als enige het gevaar doorziet, maar die in haar hang naar het goede de morele grens uit het oog heeft verloren? Dat je haar als beiden kan zien, als eenzame cowboy én tragische heldin, is wat Sarah Lund tot zo'n onvergetelijk personage maakt.

Morgen begint BNN met het tweede seizoen van de Amerikaanse spionageserie 'Homeland', vermoedelijk door veel van de fans al lang van het internet geschraapt, want 'Homeland' is net als 'The Killing' het type serie waarbij je niet te lang op een volgende aflevering wilt wachten. Claire Danes speelt CIA-agente Carrie Mathison, belast met antiterreuronderzoek. De hypernerveuze Mathison paart een dringend verlangen om Amerika na 9/11 voor meer terreur te behoeden aan een bipolaire stoornis die haar zowel hyper gefocust maakt als erg onbetrouwbaar.

Als het eerste seizoen van 'Homeland' begint, is deze geobsedeerde CIA-agente ervan overtuigd dat de uit Irak bevrijde sergeant Brody, die acht jaar in een hol was opgesloten, de naar de djihadisten overgelopen Amerikaanse militair is die zij zoekt. Ze hangt tegen de zin van haar vaderlijke chef Saul Berenson Brody's huis vol camera's om hem te kunnen betrappen. Dagen en nachtenlang kijkt ze toe hoe Brody reïntegreert in gezin en werkkring.

Mathison eet staand voor de ijskast, en vergeet bij het lakken van haar nagels de helft van haar tenen. Haar intuïtie bedriegt haar niet, maar haar fanatisme brengt haar toch in de problemen, en een verliefdheid op de mogelijke landverrader compliceert de zaak nog verder.

Ook hier weer een gedreven Cassandra die botst op terughoudende mannelijke superieuren die zich zorgen maken over haar welzijn en geestelijke gezondheid. En die haar afremmen. Met haar bipolaire stoornis is Mathison een klassiek voorbeeld van de wegens gierende zenuwen en denderende emoties onbetrouwbare antiheldin. Vroeger verloren ze zich in de liefde, nu slaan ze op hol met hun werk. Een intuïtie is zo een manie, overtuigingskracht loopt uit op hysterie.

En ook hier werkt de obsessie besmettelijk. 'Homeland' is uiteraard juist zo spannend omdat je nooit precies weet of Carrie Mathison met opzet liegt, of dat ze dringend haar pillen nodig heeft. Ze weet zelf op gegeven moment ook niet meer wat echt is en wat met haar op de loop gaat. Briljant is de aflevering in het tweede seizoen waarin Mathison tegenstander/geliefde Brody verhoort en de toeschouwer alle grond onder de voeten kwijt is. De misschien wel verliefde, mogelijk gerechtvaardigde moslimterrorist tegenover de misschien wel verliefde, mogelijk gestoorde CIA-agent. Beiden barsten in tranen uit. Wie is authentiek, wie is nep? Wie is dader, wie is slachtoffer? Beiden zijn ze beide; aan elke zekerheid voorbij.

Reageren?

Van welke vrouwelijke rechercheur krijgt u geen genoeg? Of is er een detectiveserie die u ervan weerhoudt op tijd naar bed te gaan? Schrijf, in maximaal 150 woorden naar tijdpost@trouw.nl

Schipperende detectives
Naast de toppers 'The Killing' en 'Homeland' zijn er meer series rondom vrouwelijke speurders op dvd en tv. Zo zond de KRO deze maand een paar afleveringen uit van 'Scott & Bailey', twee leden van het Murder Investigative Team van de politie in Londen: een Cagney& Lacey van de 21ste eeuw. Dertiger Bailey is single en tobt met een getrouwde minnaar, veertiger Scott heeft twee puberdochters en een ontevreden echtgenoot met een kort lontje. Schipperend tussen privé en werk lossen ze elke aflevering een nieuwe misdaad op.

En in gespannen afwachting kijken we uit naar 'Top of the Lake', gemaakt en geschreven door de Nieuw-Zeelandse regisseur Jane Campion ('The Piano', 'Bright Star') die hiermee de oversteek waagt naar het kleine scherm. Elisabeth Moss (Peggy in 'Mad Men') speelt politiepsycholoog Robin Griffin die tijdelijk intrekt bij haar doodzieke moeder in haar geboortedorp en daar de zaak in de schoot geworpen krijgt rond een zwanger twaalfjarig meisje dat spoorloos verdwijnt. In haar onderzoek stuit Robin niet alleen op gemakzuchtige politiemannen die de lokale drugsbaron zijn gang laten gaan, maar ook op goeroe Holly Hunter die een vrouwenkamp heeft opgezet aan de rand van het meer, waar vijftigplus vrouwen op verhaal komen. De verdwijning en het onderzoek zorgen voor crisis in de gemeenschap maar ook in Robin zelf bij wie een lang verdrongen jeugdtrauma weer boven komt.

Twee seizoen van 'Scott & Bailey' zijn al op dvd verschenen. 'Top of the Lake' verschijnt in juni op dvd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden