Nieuwe gedeputeerde krijgt zwaardere check

Provincies bemoeien zich meer met de integriteit van kandidaten

Wie een provinciebestuurder wil worden, kan een stevig onderzoek naar zichzelf tegemoet zien. De provincies leggen meer dan ooit de integriteitsrisico's van kandidaat-gedeputeerden onder de loep. Bij deze screenings worden voor het eerst externe bureaus ingeschakeld. Provinciale Staten van Gelderland nemen er vandaag een besluit over. Ook Zeeland kiest voor externe screening. In Noord-Holland vormt de Commissaris van de koning een commissie met externe adviseurs.

De strengere aanpak volgt uit de pas aangescherpte Provinciewet. Integriteit krijgt daarin een vaste plek. Politieke partijen verzorgen van oudsher de screening van kandidaat-bestuurders. Provinciale Staten namen na een controle van basisgegevens de partijvoordracht over. Maar nu krijgen de Staten meer te zeggen over de kandidaat, de Commissaris van de koning voorop. Die moet de integriteit bevorderen.

Het nieuwe beleid speelt in op de ver-Haagsing van de politieke cultuur op de provinciehuizen. Elke vier jaar stroomt een nieuwe lichting mondige politici binnen. Ook Gelderland verruilde de afgelopen jaren een kalme bestuurderscultuur voor fel debat en strijd, mede na de komst van de PVV. De PVV spitte door de declaraties van oud-gedeputeerde Co Verdaas (PvdA). Het leidde tot diens aftreden als staatssecretaris. Nadien spitte de PVV door nog veel meer bonnetjes.

"Het is nieuw dat provincies risicoscreenings voor gedeputeerden maken", zegt Marijn Zweegers, hoofd van het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (Bios). "Er zijn geen voorschriften hoe ze dat moeten doen. Veel provincies zijn zoekende." Bios opende deze maand een steunpunt voor advies bij het doen integriteitsonderzoek naar politieke ambtsdragers. Na de raadsverkiezingen van 2014 groeide het aantal integriteitschecks voor wethouders, constateert Zweegers.

Risicoanalyses moeten tijdig de kwetsbare kanten van kandidaat-bestuurders aan het licht brengen. Dat gaat verder dan een officiële verklaring dat een kandidaat geen strafblad heeft. "Het gaat niet om goed of slecht, maar om de kwetsbaarheid met het oog op de toekomstige portefeuille", zegt Zweegers. Een kandidaat-gedeputeerde van energie die privégeld steekt in windmolenparken in de provincie: moet zoiets bekend zijn? Of zakelijke of liefdesrelaties in het licht van het ambt?

Het is nog onduidelijk hoe ver provincies hierin gaan. In Gelderland kunnen kandidaten nog elegant en zonder publiek debat afzien van het ambt. Dat kan na een gesprek met de Commissaris over de resultaten van het onderzoek. "Het is belangrijk te beseffen dat deze screening een startmoment is voor gedeputeerden", stelt Zweegers. "In de ambtsperiode kun je nieuwe risico's lopen. Tussentijdse gesprekken zijn des te belangrijker."

In Noord-Holland vormt Commissaris van de koning Johan Remkes (VVD) met een aantal externe deskundigen een beoordelingscommissie voor kandidaat-gedeputeerden. Maar de politieke partijen blijven volgens Remkes ook verantwoordelijk voor screening.

Begin september, ruim voordat alle kandidatenlijsten van politieke partijen werden vastgesteld, drong hij al bij alle fractievoorzitters aan op een goede check.

Affaires in de provincie

In Overijssel was in 2011 de verbazing groot toen de geziene VVD-lijsttrekker en oud-gedeputeerde Job Klaasen na de Statenverkiezingen ineens afviel voor een nieuwe termijn als gedeputeerde. Voor het eerst werd hem naar zijn behaalde diploma's gevraagd, die hij had opgegeven. Maar er bleken geen diploma's te zijn.

In Noord-Holland maakte de affaire-Hooijmaijers veel los. Oud-gedeputeerde Ton Hooijmaijers (VVD) werd in 2013 tot drie jaar celstraf veroordeeld vanwege onder meer fraude. In de nasleep hiervan bleek onder meer (postuum) dat de oud-gedeputeerde Albert Moens (GroenLinks) niet-integer had gehandeld. Hij werd als gedeputeerde tevens betaald door een energiebedrijf.

In Gelderland stond de recente Statenperiode in het teken van declaraties van de gedeputeerden. Het begon met oud-gedeputeerde Co Verdaas (PvdA). Die was eind 2012 weliswaar staatssecretaris geworden, maar zijn verkeerd gedeclareerde Gelderse reisbonnetjes kostten hem de kop. Dit maakte in Gelderland uiteindelijk een groot integriteitsdebat los. Ondanks andere bonnetjesstudies rolden er verder geen koppen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden