Nieuwe achtergronden bij een oud epos: hoe ver reikt de invloed van de indiaan?

Ton Lemaire: Het lied van Hiawatha. Amerikaans heldendicht tussen mythe en ideologie. Ambo/Anthos, Amsterdam; 85 blz. euro14,95

***

De schrijver

Filosoof en antropoloog Ton Lemaire publiceerde veel boeken over de relatie tussen mens, cultuur en landschap. Tijdens zijn studie antropologie raakte hij vertrouwd met de wetenschappelijke benadering van indiaanse culturen, en later raakte hij geboeid door de geschiedenis van de beeldvorming over Amerika. Die interesse mondde uit in zijn grote, beroemde boek met de fascinerende titel 'De Indiaan in ons bewustzijn'. Het boekje 'Het lied van Hiawatha' is daar, zo schrijft Lemaire zelf in de inleiding, een voortzetting van en aanvulling op.

Zijn thematiek

Toen Lemaire op zijn zestiende 'The Song of Hiawatha' las in de bewerking van de Vlaamse dichter Guido Gezelle werd hij direct gegrepen door het ritme van de zinnen, 'de welluidende Vlaamse woorden, en de indiaanse wereld die erin werd opgeroepen'. Dit boek is geen poëzie-interpretatie. Dat kan ook niet, want dan zou het moeten beginnen met het 5400 regels lange narratieve gedicht van Henry Wadsworth Longfellow uit 1855 zelf. In dit boek staan slechts flarden van het gedicht afgedrukt. Voor mij was dat aanvankelijk zeer vreemd: een boek lezen over een mij onbekend gedicht dat niet in het boekje staat afgedrukt. Maar na een paar bladzijden besef je vreemd genoeg dat het gehele gedicht voor de bedoeling van dit boek niet noodzakelijk is. Het gedicht van Longfellow groeide in Amerika binnen korte tijd uit tot een bestseller, het is een nationaal epos geworden, waarmee de jonge republiek haar identiteit kon bevestigen. Lemaire onderzoekt de achtergronden van deze bestseller, hoe het gedicht beïnvloed werd door de Europese romantiek, hoe het functioneerde in onze ideeën over de Nieuwe Wereld, en hoe het zelfs het gedrag van de blanken ten opzichte van de indianen legitimeerde.

Mooiste zin

'Daarbij kwam dat hij (Guido Gezelle, red.) wilde laten zien hoezeer het Vlaams een rijke en volwaardige taal was te midden van de andere talen van Europa'. In een notedop toont deze zin hoe belangrijk taal en poëzie kunnen zijn voor een cultuur. Stelt u zich voor: er is een indiaanse cultuur, die wordt geadopteerd door een Amerikaanse schrijver die de mythes ervan naar zijn hand zet. Dat gedicht gaat functioneren als nationaal epos van die nieuwe Amerikaanse republiek, wordt zo populair dat het overwaait naar Europa, waar het niet alleen gelezen wordt als een Amerikaans gedicht over een verdwijnende cultuur, maar ook opnieuw geadopteerd wordt. Lemaire laat zien dat Gezelle's vertaling vooral een bewerking is, die Gezelle de gelegenheid bood zijn taalvirtuositeit te tonen en te laten zien wat een rijke taal het Vlaams was. Hoe ver reikt de invloed van de indiaan?

Lelijkste zin

'In dit hoofdstuk wil ik dieper 'afdalen' in de Song omdat de psychoanalyticus Carl Gustav Jung vele pagina's van zijn dieptepsychologie aan het indiaanse epos heeft gewijd.' In zo'n dun boekje zouden zulke schoolse zinnen eigenlijk niet voor mogen komen.

Reden om dit boek niet te lezen

Omdat u geen zin heeft zich te verdiepen in een secundair werk zonder het primaire werk te kennen. Hoe zelfstandig dit boek van Lemaire zich ook laat lezen, het blijft knagen dat je een boek over een boek leest, zonder het oorspronkelijke werk te hebben gelezen. U kunt dit boekje ook nog niet lezen, omdat u eerst de Song zelf, of een vertaling ervan gaat lezen.

Reden om dit boek wel te lezen

De meesten die dit boek wel zullen lezen, kennen het epos of hebben het nu alsnog al gelezen. Lemaire toont ze iets bijzonders. Gewoonlijk wordt de geschiedenis geschreven door de overwinnaars. Bij 'Het lied van Hiawatha' is dat niet anders. Maar het mooie is dat Lemaire in dit boekje laat zien dat er van tijd tot tijd reminiscenties aan de overwonnenen in het bewustzijn (en misschien in het geweten) van de overwinnaars naar boven kunnen komen. Het epos van Longfellow getuigt ervan. Maar zonder de tekst van Lemaire zou je daar snel overheen lezen.

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. Plato in tijden van Photoshop Ger Groot

3. Het lied van Hiawatha Ton Lemaire

4. Socrates Ineke Sluiter

5. Een stok om mee te denken Coen Simon

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden