Nieuw zika-virus gevaarlijk voor ongeboren kinderen

Een onderzoeker in het Braziliaanse Sao Paulo onderzoekt muggen die mogelijk het zika-virus hebben. Beeld Afp

Voorkomen is eigenlijk onmogelijk, genezen gaat vanzelf maar dan is het kwaad al geschiedt. Het zika-virus, dat vooral bij ongeboren baby's tot hersenschade kan leiden, veroorzaakt een epidemie in Zuid-Amerika. Ook in Nederland werden vandaag de eerste patiënten met zika gesignaleerd: tien mensen kwamen besmet terug uit Suriname. Wat is het en wat kan er aan worden gedaan?

Het zika-virus verspreidt zich via de grootste sluipmoordenaar aller tijden: de mug. De symptomen zijn vrij mild, zegt Bram Goorhuis, internist in het AMC en gespecialiseerd in infectieziekten. "Jeuk, uitslag, koorts en pijn in gewrichten."

Het virus geneest in principe vanzelf, sterfgevallen zijn niet bekend. Maar als een zwangere vrouw het virus oploopt in de eerste drie maanden van haar zwangerschap kunnen de gevolgen voor het kind desastreus zijn. Onder de besmette mensen in Nederland zijn overigens geen zwangeren.

Vorig jaar werden er in Brazilië, het land met de meeste gevallen, 3500 kinderen geboren met microcefalie, een aandoening waarbij de hersenen te klein zijn. In 2014 waren dat er slechts 200. In oktober legden artsen de link met de zika-epidemie die begin vorig jaar begon. Kinderen met microcefalie hebben onontwikkelde hersenen, een te kleine schedel, een lage levensverwachting en een verstandelijke beperking.

Broedhokjes
Sinds oktober wordt er gezocht naar een oplossing. Een vaccin bestaat niet en het bestrijden van de Aedes aegypti, ook wel 'tijgermug' genoemd, die het virus overdraagt, lijkt vrijwel onmogelijk.

In tegenstelling tot andere muggensoorten huist de Aedes niet in open velden zoals een moeras, maar juist in dichtbevolkte gebieden. De mug heeft zijn broedplaats vaak binnenshuis in ondiep stilstaand water of in donkere hoekjes zoals onder bedden of achter gordijnen. Daardoor zijn ze onbereikbaar voor bestrijdingsmiddelen uit vliegtuien, al sinds de jaren veertig van de vorige eeuw de meest gebruikte methode van muggenbestrijding.

Tot nu toe konden artsen weinig meer doen dan voorlichting geven. 'Blijf uit de buurt van stilstaand water, slaap onder een klamboe, draag lange broeken en mouwen en smeer je in met anti-muggenmiddel', is het advies. Voor zwangere vrouwen die een reis plannen naar een Zuid-Amerikaans land geldt: kom niet of stel het uit.

Volgens Goorhuis zou niemand zich zorgen maken over de epidemie als er geen link zou zijn met microcefalie. Hij acht de link met het zika-virus zeer waarschijnlijk, maar echt bewezen is het nog niet. "Tot we het definitieve bewijs in handen hebben verkeren we in onzekerheid." Het lijkt hem voor zwangere vrouwen wel verstandig om het negatieve reisadvies naar Zuid-Amerika ter harte te nemen.

(Tekst loopt door onder de foto)

Aedes aegypti. Beeld AP
Ouderwetse muggenbestrijding met gif. Beeld AFP

Voor vrouwen in Nederland is er geen reden voor paniek. "Besmetting vindt voornamelijk plaats via muggen die niet in Nederland in het wild kunnen leven. Een verwante mug van de Aedes aegypti komt wel in Zuid-Europa voor, maar houdt zich in de wintermaanden normaal gesproken koest", aldus Goorhuis. "Er zijn enkele gevallen bekend van mannen die zika hebben overgedragen via seksueel contact, maar dat kan nooit voor een uitbraak zorgen."

Muggenbestrijding
Voor nu lijkt muggenbestrijding de enige oplossing. Brazilië vestigt zijn hoop op een ontdekking van wetenschappers aan de universiteit van Oxford. Zij wisten een Aedes aegypti-mannetjesmug genetisch zo te modificeren dat zijn nakomelingen zich niet meer kunnen voortplanten.

De gebruikte techniek heet Ridlle en werd een jaar of vijftien geleden bedacht aan de universiteit van Oxford. Door alleen de mannetjes te modificeren en de opvolgende generatie steriel te maken of te laten uitsterven kan het aangepaste gen zich niet in de natuur verspreiden. De aangepaste mannetjes worden zo een bestrijdingsmiddel dat één muggengeneratie meegaat: ongeveer 3 weken.

De eerste resultaten zijn hoopgevend: bij een proef in een deel van de Braziliaanse stad Piracicaba werd 82% van de muggenpopulatie uitgeroeid. Volgens de firma Oxitec, die de aangepaste mug produceert, is het risico dat er 'ongewenste bijeffecten' optreden verwaarloosbaar. "De voor- en nadelen moeten tegen elkaar worden afgewogen en gezien de ravage die de mug op dit moment aanricht lijkt het risico me overkomelijk", zegt Walter Tabachnick, een muggenexpert bij Universiteit van Florida tegen quartz.

Ook hoogleraar insectenleer Willem Takken van de Wageningen Universiteit is 'zeer enthousiast'. "Maar ik moet er wel bij zeggen dat ik in principe zeer kritisch ben ten opzichte van genetische modificatie als het zich in de vrije natuur kan verspreiden. In dit geval is dat dus niet zo", aldus Takken.

Voldoende gentech mannetjes
Toch is de techniek volgens Takken op korte termijn geen oplossing. Volgens hem is het op dit moment onmogelijk om snel voldoende gentech mannetjes te produceren. Er zijn zoveel gentech mannetjes nodig dat de kans groter is dat een wild vrouwtje met één van hen paart dan met een wild mannetje. "Op zich valt het wel mee met de omvang van de populatie aegypti", zegt Takken. "Per huishouden wonen er drie tot zes muggen. Dat zijn bij elkaar toch een hoop aangepaste muggen die moeten worden losgelaten. Een gigantische operatie voor Brazilië. Maar als ze nu de handen ineenslaan kunnen ze vanaf volgend jaar succes hebben."

Er is nog een andere veelbelovende methode om verspreiding van virussen tegen te gaan, die vooral in zuid-oost Azië effectief is. Daar worden de muggen besmet met de Robachia-bacterie, die het virus in de muggen onschadelijk maakt. Volgens Takken is die methode goedkoper en duurzamer: "De muggenpopulatie neemt er niet door af, maar als alle muggen die bacterie hebben, is de kans dat ze zo'n virus dragen verwaarloosbaar".

Takken meldt verheugd dat het steeds beter gaat met de bestrijding van ziektes die worden overgedragen door muggen. "Malaria is de afgelopen jaren met vijftig procent teruggedrongen. De bestrijdingstechnieken zijn zo succesvol dat malaria hopelijk over een jaar of tien tot de minder belangrijke tropische infectieziektes behoort. Het is onze inzet om de mug te beroven van de twijfelachtige eer van grootste moordenaar ter wereld en, zoals ook beschreven in de millenniumdoelen, malaria de wereld uit te bannen."

De Aedes albopictus, familie van de Aedes aegypti komt voor in Zuid-Europa. Beeld ecdc.europa.eu
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden