Nieuw tapijtontwerp grijpt terug op Bosch

compleet | Een van de vijf zestiende-eeuwse wandkleden waarop een schilderij van Jeroen Bosch werd afgebeeld, ging ooit verloren. Jan Fabre maakte een nieuwe.

De olifant draagt een kasteel op zijn rug. Er steken pijlen met scherpe punten uit de burcht. Van alle kanten wordt de olifant 'belegerd' door vijandige vlaggen en vaandels. Met het wandkleed 'De Strijdolifant' brengt kunstenaar Jan Fabre een hommage aan Jeroen Bosch, Nederlands beroemdste middeleeuwse kunstenaar. De Strijdolifant is Fabre's interpretatie van een verloren gegaan wandkleed uit de zestiende eeuw met een voorstelling die was gebaseerd op een schilderij van Bosch, dat óók is verdwenen.

Het tapijt is vanaf zaterdag te zien in het Noordbrabants Museum in Den Bosch op de tentoonstelling die het sluitstuk vormt van het Jeroen Boschjaar. Vanwege zijn 500ste sterfjaar waren er tal van evenementen, met als hoogtepunt de expositie 'Visioenen van een genie', die ruim 420.00 bezoekers trok.

Jan Fabre (1958, Antwerpen) liet het tapijt, met een formaat van 3 x 3,77 meter, maken in het Textielmuseum in Tilburg. Het verbeeldt zijn interpretatie van het wandtapijt De Olifant, dat tussen 1530 en 1540 in Brussel werd geweven. Het maakte deel uit van een serie van vijf wandkleden die allemaal geïnspireerd waren op schilderijen van Jeroen Bosch. Vier van deze wandtapijten zijn bewaard gebleven en bevinden zich in de koninklijke collectie van het Real Monasterio de San Lorenzo de El Escorial, bij Madrid. Het vijfde, De Olifant, ging verloren, net als het oorspronkelijke schilderij van Jeroen Bosch. Het is wel bekend hoe dat eruit zag, omdat er in de zestiende eeuw prenten van zijn gemaakt door Alard Duhamel en Hieronymus Cock. Van beide prenten bevindt zich een exemplaar in de collectie van het Noordbrabrants Museum. Fabre nam die als uitgangspunt voor het kleed, waarmee hij de serie wandtapijten als het ware weer compleet maakt.

Een olifant met kasteel - als symbool voor kracht, macht en eenheid - komt vaker voor in de kunst van de vijftiende en zestiende eeuw. De vlaggen staan voor de verschillende gildes van wevers en kleermakers, zeg maar de ambachtslieden die ten strijde trekken tegen de olifant: het centrale gezag.

Charles de Mooij, directeur van het Noordbrabants Museum: "We weten het niet zeker, maar waarschijnlijk wilde Jeroen Bosch de spanningen en tegenstellingen binnen de stedelijke samenleving verbeelden, die de eenheid van de staat - de olifant - bedreigen."

Bosch koos geen partij. Zowel de burgerij als de machthebbers bekritiseerde hij. De ambachtslieden beeldde hij af met voorwerpen die verwijzen naar drankzucht. Uit de burcht op de olifant steekt een vlag met een halve maan, als symbool voor hovaardij en ongelovigheid.

Fabre geeft er een heel eigen draai aan. Te midden van de vijandelijke vlaggen is 'zijn' olifant een aaibaar baken van rust. Fabre: "Voor mij is de olifant in de werken van Bosch symbool van de macht, maar méér nog van de liefdesburcht, een soevereine plek waar een serene wereld heerste."

Er bestaan tal van theorieën over de betekenis van het werk van Jeroen Bosch. Kunsthistorici en andere kenners vliegen elkaar doorlopend in de haren, bleek ook het afgelopen jaar weer. Maar zo'n bijzondere interpretatie als die van Fabre heeft ook Charles de Mooij verrast. "Een kunstenaar heeft die vrijheid. En Fabre heeft wel een prachtig wandkleed gemaakt, waar we heel blij mee zijn."

in de ban van bosch

Het wandkleed 'De Strijdolifant' (naar Bosch) is van 26 oktober t/m 29 januari te zien in het Noordbrabants Museum in 's-Hertogenbosch. Het maakt deel uit van de tentoonstelling 'In de ban van Bosch: Pieter Bruegel, Thé Tjong-Khing, Jan Fabre en Gurt Swanenberg'.

Ze vertegenwoordigen vier generaties kunstenaars die sterk zijn beïnvloed door het werk van Jeroen Bosch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden