Nieuw licht op Sophie Scholl en Eva Braun

De ene vrouw bleef de Führer trouw tot aan het bittere einde, de andere verloor haar leven omdat ze zich tegen hem keerde.

Een van de weinige dingen die Eva Braun en Sophie Scholl met elkaar verbinden, is hun dramatische levenseinde. Op 30 april 1945 pleegden Adolf Hitler en zijn kersverse echtgenote Eva Braun zelfmoord in de Führerbunker. Ruim twee jaar eerder, op 22 februari 1943, maakte de guillotine een eind aan het leven van de 21-jarige Sophie Scholl.

Ook de beide biografieën die dit voorjaar kort na elkaar verschenen, hebben iets gemeenschappelijks. De boeken bieden namelijk méér dan de nietsvermoedende lezer op het eerste gezicht verwacht: het zijn vooral de sociale milieus van Scholl en Braun die boeiend en overtuigend worden beschreven.

Vooral bij het boek van Heike B. Görtemaker is dat een meevaller, omdat haar onderzoek naar Eva Braun nogal wat losse eindjes bevat. Veel documenten overleefden het einde van de oorlog niet en getuigenverklaringen spraken elkaar niet zelden tegen, zodat de conclusies van de auteur dikwijls slechts op veronderstellingen berusten.

Dat haar boek desondanks de moeite waard is, dankt het vooral aan het feit dat er inzicht wordt verschaft in de privépersoon Hitler en zijn omgeving. Daaruit blijkt dat Braun voor de buitenwereld weliswaar bewust buiten beeld werd gehouden – volgens de Führermythe kon Hitler immers uitsluitend aan Duitsland zijn liefde geven! –, terwijl zij feitelijk sinds 1936 een vaste factor in Hitlers leven werd. Zeker geen Tschapperl (’onschuldig en naïef meisje’), maar een vrouw die onopvallend, maar onmiskenbaar tot Hitlers hofhouding was gaan behoren. En een vrouw die, toen de eersten van Hitlers paladijnen zich langzaam van hun chef afwendden, besloot bij haar geliefde te blijven en zelfs tegen diens wil in 1945 vanuit Zuid-Duitsland naar Berlijn reisde om bij en met hem te sterven.

Görtemaker is daarnaast tot de slotsom gekomen dat er op de Obersalzberg, in de rijkskanselarij en in de Führerbunker geen scheiding tussen werk en privé bestond. Gesprekken waarin niet over politiek werd gesproken of waarbij de nationaal-socialistische ideologie niet centraal stond, waren eenvoudigweg onbestaanbaar. Juist tegenover vrouwen in zijn inner circle – behalve Braun behoorden daartoe ook de secretaresses en de echtgenotes van zijn lijfarts Brandt en van Albert Speer – luchtte Hitler regelmatig zijn hart. De dictator zag in Braun een trouwe partner, die het mede daardoor, hoe mondain zij verder ook leefde en hoeveel afgunst er onder rivalen (m/v) ook bestond, tot ’mevrouw Hitler’ bracht – ook al duurde dat slechts veertig uur.

Het boek van Barbara Beuys over Sophie Scholl – een van de drijvende krachten achter de studentengroep Die Weiße Rose die met pamfletten tot verzet opriep, maar uiteindelijk toch werd opgerold – is over de hele linie overtuigender. Het kón ook op meer historische bronnen zijn gebaseerd, omdat Beuys dankbaar putte uit door Sophie’s zus Inge Aicher-Scholl verzamelde archivalia.

Zo liep er in de jaren dertig een diepe scheidslijn door het hechte gezin Scholl. Waar de vijf kinderen Hitlers ambtsaanvaarding in 1933 unaniem met grote instemming begroetten (Sophie zou vanaf haar twaalfde verjaardag een overtuigd lid van de Bund Deutscher Müdel zijn), zagen de ouders vanaf het begin in de nieuwe rijkskanselier de personificatie van het kwaad. Was dat wellicht in grote lijnen al bekend, nieuw is de heftigheid waarmee dit gepaard ging. Ook het enthousiasme voor Hitler hield bij Sophie langer aan dan tot dusver werd aangenomen – in elk geval tot begin 1939. Beuys verheelt haar sympathie voor het standpunt van de ouders niet, maar maakt tegelijkertijd aannemelijk hoezeer de jeugd door de nationaal-socialistische propagandamachinerie werd bespeeld.

Toch ligt in die principiële houding van de ouders de uiteindelijke keuze van Sophie (en broer Hans) tégen Hitler de zijnen besloten. De eerste honderd bladzijden van haar boek, waarin vader Robert en moeder Lina Scholl centraal staan, behoren (met de briefwisseling tussen Sophie en haar vriend, Wehrmacht-soldaat Fritz Hartnagel) tot de boeiendste in het boek. Die zijn van groot belang voor het vervolg, toen Sophie ’de jaren des onderscheids’ bereikte. Dat haar radicale keuze uiteindelijk relatief laat en na veel wikken en wegen tot stand kwam, doet aan haar statuur niets af.

Görtemaker maakt Eva Braun er niet sympathieker op, en Sophie Scholl wordt door Beuys zeker geen heilige. Wel is duidelijk dat, nu het einde van het zogenaamde Derde Rijk voor de vijfenzestigste keer is herdacht, het boek van WO II nog steeds met nieuwe hoofdstukken kan worden aangevuld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden