ReportageMuziekgezelschap

Nieuw Ensemble stopt: als een auto die zonder benzine is komen te staan

Ed Spanjaard dirigeert Nieuw Ensemble.Beeld Patrick Post

Nog één keer repeteren en optreden, en dan komt er een einde aan veertig jaar Nieuw Ensemble. Op de valreep kijken oudgedienden van het door gebrek aan subsidie gevelde muziekgezelschap terug en vooruit.

Het is een beetje dringen in het keukentje, maar dirigent Ed Spanjaard regelt wel even een kopje thee voor de verslaggeefster. De ruimte waarin Nieuw Ensemble de afgelopen vijftien jaar repeteerde, is een veredelde garagebox in Amsterdam-Noord. Aan de wand tweedehands akoestische kussens en planken vol partituren: van Robert Heppener, Franco Donatoni, Tan Dun, Theo Loevendie en al die andere componisten die in de afgelopen veertig jaar speciaal voor Nieuw Ensemble schreven. Ear, heet de ruimte, met een knipoog naar het verderop gelegen filmhuis Eye.

Donderdagavond komt er een einde aan dit roemruchte muziekgezelschap. Of zoals componist en artistiek leider Joël Bons het liever uitdrukt: Nieuw Ensemble komt tot stilstand. De enige reden waarom ze straks niet meer spelen is geldgebrek. Bons: “We hoeven niet te stoppen, de musici zijn nog steengoed. Maar we krijgen geen subsidie meer.” Vorige week speelden ze nog tijdens de uitreiking van de Erasmusprijs aan componist John Adams muziek van zijn hand, nu sluiten ze op Pakjesavond een tijdperk af. In 2012 sloot plotseling de subsidiekraan. Zonder geld ging de organisatie nog even door, van project naar project. Maar nu is de rek er echt uit.

Vorige week was tijdens een repetitie goed te zien wat deze club van dertien musici – sommigen al tientallen jaren aan de club verbonden – en hun dirigent bijzonder maakt. Hier niet de bekende orkestopstelling met violen, altviolen en celli op de voorgrond en een batterij blazers en slagwerk achter. Wel een gitaar, een banjo, een mandoline, een vleugel en meerdere keyboards tussen traditionelere instrumenten. En geen dirigent die zijn bevelen over het orkest uitstrooit, maar eentje die inbreng van de spelers waardeert. “Waren we hier te snel, Anna?”, vraagt Spanjaard aan klarinettiste Anna voor de Wind, die een solopartij heeft. “Welk gedeelte wil jij nog eens repeteren?”

Nieuw Ensemble is door een subsidiestop genoodzaakt te stoppen.Beeld Patrick Post

Spanjaard is sinds 1982 aan het ensemble verbonden. “We hebben enorm geboft met het bijzondere niveau van deze spelers. Maar dit is ook nog eens een groep heel toffe mensen, die hart voor elkaar heeft en betrokken luistert naar het spel van anderen. Als ik mijn leerlingen aan het Conservatorium in Amsterdam als assistent-dirigent meeneem, zijn ze onder de indruk van de openheid die hier heerst, dat je al met een halve zin een klankverandering kunt krijgen.”

Melancholie over wat gaat verdwijnen

Vraag je de mensen naar het komende slotconcert, dan is de grondtoon melancholie over wat gaat verdwijnen. Maar Joël Bons wil geen klaagstuk in de krant. Laten we het hebben over de mooie veertig jaren die achter hem liggen. Hij wijst op de archiefkasten met honderden programmaboekjes, de kast met jaarverslagen, de dozen cassettebandjes, de cd’s, de bladmuziek. “Bij het opruimen sloeg ik toch weer stijl achterover van wat we allemaal hebben gedaan. Het begon met een stuk van Theo Loevendie, ‘Venus en Adonis’, waarvoor Loevendie mij als gitarist vroeg. Hij had er ook een viool, een gitaar, een mandoline, een basklarinet en slagwerk voor nodig. Ik zocht de instrumentalisten uit mijn vriendenkring bij elkaar.

“Daarna vroegen we andere componisten om voor ons te schrijven. Tristan Keuris was de eerste. Hij vond het een beetje een rare bezetting, maar het is een blijvertje gebleken. Later breidden we de instrumentenpool uit tot de huidige mix met nog steeds de tokkelinstrumenten in het hart.”

Subsidie kreeg het clubje nauwelijks. Ze toerden door Italië zonder een cent te verdienen, ze gebruikten in die tijd de telefoon van de vader van Bons. Maar in de jaren tachtig en negentig begon de ensemblecultuur in Nederland te bloeien en kwam er subsidie voor gezelschappen als het Asko Ensemble, het Schönberg Ensemble, de Volharding, het Willem Breuker Kollektief, Ives Ensemble, enzovoorts. Bons: “Dat was het leuke van het Nederlandse muziekleven: net als op de Albert Cuyp had ieder een stalletje met zijn eigen aanbod. In Frankrijk had je alleen de Albert Heijn van componist en dirigent Pierre Boulez.”

Proms in Paradiso, het Jaar van de Ensembles, landelijke en internationale tournees, tot in China aan toe: Nieuw Ensemble organiseerde van alles. Joël Bons, die artistiek leider en componist werd, introduceerde hier ook Aziatische componisten, met name die uit China. Tan Dun, tegenwoordig wereldberoemd, kwam voor het eerst naar Nederland; zijn collega’s Mo Wuping en Guo Wenjing kwamen mee. Ze schreven muziek voor Aziatische en westerse instrumenten. In 1998 leidde dat weer tot de oprichting van het Atlas Ensemble met tokkelinstrumenten van over de hele wereld, een kindje van Nieuw Ensemble zogezegd.

Nieuwe muziek en avontuurlijkheid

Het mooiste uit veertig jaar? Spanjaard denkt meteen aan de opera ‘Wolvendorp’ van Guo Wenjing, die een groot succes werd op het Holland Festival van 1994. En dan natuurlijk ‘Nomaden’, dat Joël Bons schreef en waarvoor hij dit jaar de prestigieuze Amerikaanse Grawemeyer Award kreeg.

Nieuw Ensemble tijdens een repetitie.Beeld Patrick Post

Altviolist Frank Brakkee kwam er 27 jaar geleden bij, fris van het conservatorium. Hij combineerde het de afgelopen jaren met zijn baan bij het Radio Filharmonisch Orkest. Al die nieuwe muziek en de avontuurlijkheid van het ensemble hebben hem ontzettend veel gebracht, zegt hij. “Ik ben hier absoluut een betere musicus geworden. Ik moest mijn technische en muzikale grenzen steeds verleggen. Zoals toen ik ‘Le marteau sans maître’ van Boulez moest spelen. Dat was zo’n krankzinnige partij, ik dacht dat ik het nooit zou kunnen. Daarna was alles relatief makkelijk. Mijn orkestcollega’s, die veel minder ervaring hebben met moderne muziek, vinden soms dingen ingewikkeld in een partituur, waarvan ik denk: peanuts. Nu ben ik solo-altviolist in het orkest. Ik weet zeker dat ik dat te danken heb aan mijn ervaring in het Nieuw Ensemble.”

Maar na een bloeiperiode komt een keer het verval. In 2010 raadden ze al dat er verandering in de lucht hing. Bons: “Ik weet nog dat we tijdens een etentje bespraken dat we voelden hoe de donkere wolken zich samenpakten. Maar dat in 2012 álle subsidie van het rijk zou worden afgepakt, hadden we nooit gedacht.”

Spanjaard zag ook de terugloop van publiek. “In de hoogtijdagen speelden we bijna alle programma’s op meerdere plekken in het land. Nu is er buiten de Randstad aanzienlijk minder belangstelling voor dit soort muziek.”

Bons en Spanjaard begrijpen het wel. Je hebt altijd golfbewegingen in de geschiedenis. Spanjaard heeft de hoop dat de nieuwe generatie musici voor nieuwe muzikale initiatieven gaat zorgen. Dat doen ze ook. Maar Bons is toch niet erg hoopvol gestemd. “Dit is een heel prikkelende tijd. De generatie die nu van het conservatorium komt, bestaat uit heel goede musici. Ze zijn enorm bezig met cross-over: met muziek, film, theater, andere culturen, technologie. Ze beginnen allemaal nieuwe bandjes, net als wij toen deden. Onze pianist Paolo Gorini speelt in het Ensemble Resilience, klarinettiste Anna voor de Wind zat in Looptail. Maar wij kregen in de jaren tachtig structureel subsidie. Dat zit er niet in voor de nieuwe generatie. Dat vind ik zo dramatisch van deze tijd: de bodem onder deze vorm van kunst is weggevallen. Looptail was heel goed, maar is na vijf jaar weer gestopt wegens gebrek aan financieel perspectief.”

Uitdelen op Pakjesavond

Nieuw Ensemble gaat opruimen. Het archief, inclusief de ruim 1270 bijzondere partituren, gaat naar Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, waar het in de muziekbibliotheek wordt opgenomen. Alles wat overblijft, wordt op Pakjesavond uitgedeeld aan het publiek.

Allerlaatste uitvoering

Op sinterklaasavond deelt Nieuw Ensemble uit. Cd’s, posters, programmaboekjes en partituren uit het archief geven ze weg. Het programma bestaat uit werken die de meeste stemmen hebben gekregen van het publiek. Muziekgebouw aan het IJ, Amsterdam.
Info: www.nieuw-ensemble.nl

En dan? “Je moet er een keer een punt achter zetten,” vindt Brakkee. Hij heeft voldoende ander werk. Dat geldt ook voor Bons en Spanjaard, die beiden lesgeven aan het Conservatorium van Amsterdam. Bons componeert ook, Spanjaard dirigeert en treedt op als pianist. Werk genoeg dus. Maar Spanjaard droomt nog. “Er zijn honderden stukken voor ons geschreven, vele van hoge kwaliteit. Stel dat ergens in de wereld een festival aandacht besteedt aan bijvoorbeeld de componist Georges Aperghis. Ik weet zeker dat we dan weer komen aanhollen om zijn werk te spelen. Ik in ieder geval wel.”

Ook Bons weigert het concert morgenavond het laatste optreden te noemen. “Nieuw Ensemble is als een auto die zonder benzine komt te staan. Alles doet het nog. Misschien komt er ooit nog iemand met een jerrycan benzine.”

Lees ook:

‘Wij spelen uit passie, geld is nooit onze drijfveer geweest’

De bezuinigingen op cultuur hebben niet geleid tot kaalslag. De meeste instellingen gaan door, maakte de minister vorige week bekend. Maar hoe redden ze dat? 

In het oog van de storm

Dirigent Ed Spanjaard zwaaide af als chef-dirigent bij het Limburgs Symfonie Orkest en voltooide bij de Nationale Reisopera Wagners ‘Der Ring des Nibelungen’. Beide gezelschappen werden door bezuinigingen getroffen. Ook het Nieuw Ensemble, waarvan hij muzikaal leider is, verkeert in zwaar weer. ‘Je moet niet op de vuilnisbelt blijven zitten, je moet door!’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden