Nieuw: De Doe-het- zelf-actie

Actievoerende schoonmakers voor het hoofdkantoor van de Schiphol Group, begin maart. Ze willen 'twee dubbeltjes per uur erbij' en vragen om respect. "Jij gaat over je eigen arbeidsvoorwaarden", houdt de vakbond ze voor. (KOEN VAN WEEL, ANP)

Onderbetaald? Afgeblaft door de baas? Doe er iets aan! Met die boodschap stapte de vakbond naar ontevreden schoonmakers. Die namen de handschoen op en voeren nu al maanden actie.

Het begon met kruimeldieven uitdelen, petities tekenen en de grootste poetslap ter wereld maken. Inmiddels staan de acties in de schoonmaaksector te boek als de langste staking sinds begin jaren dertig.

Stations en treinen worden steeds viezer, maar de reizigers zijn niet kwaad op de stakende schoonmakers. De publieke opinie is op de hand van de werknemers aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Politici steunen de acties en voerden meteen een spoeddebat in de Tweede Kamer toen NS stakingsbrekers leek in te zetten om de boel toch schoon te krijgen. Linkse activisten organiseren steunacties om de ’arbeidersstrijd’ te helpen.

Hoe is de vakbeweging erin geslaagd om de ongeorganiseerde, weinig assertieve schoonmakers zo in beweging te krijgen?

Het recept heet organizing en is overgenomen uit de VS en andere landen met hardere, ’Angelsaksische’, arbeidsverhoudingen. Simpel gezegd komt het neer op: terug naar de werkvloer. Dat klinkt als het aloude bedrijvenwerk, waarbij de bonden zichtbaarder probeerden te zijn in bedrijven en kantoren.

Maar organizing gaat verder. „De methode spreekt werknemers aan als individu”, legt Henk van der Kolk uit, voorzitter van FNV Bondgenoten, de vakbond waar de schoonmaaksector onder valt. „Hoe zwak iemands positie ook is, het gaat om de intrinsieke motivatie daar iets aan te doen. Jij gaat over je eigen arbeidsvoorwaarden, houden we de mensen voor. Als jij daar je nek voor wilt uitsteken, dan gaan wij dat organiseren.”

En dan niet Van der Kolk zelf, of een andere professionele vakbondsbestuurder, want dat werkt niet. FNV Bondgenoten heeft er speciale mensen voor in dienst genomen, naast de bestuurders: organizers. Die hebben in de VS geleerd hoe je werknemers in actie krijgt in sectoren aan de onderkant van de arbeidsmarkt.

„Ze gaan op zoek naar de informele leiders op de werkvloer”, legt Van der Kolk uit. „Die hoeven geen lid te zijn van een vakbond. Liever niet zelfs. Ze worden getraind en geschoold hoe ze hun collega’s moeten activeren. Organizers komen ook bij mensen thuis, het is een arbeidsintensieve methode.”

En confronterend, denkt de voorzitter. „Mensen moeten af van een klaagcultuur. Ze zullen er zelf iets voor moeten doen.”

De inspanningen van de bond richten zich op een heldere boodschap. Die is nodig om in sectoren met een lage organisatiegraad werknemers in beweging te krijgen en vooral te houden.

In de schoonmaak is dat de vondst ’twee dubbeltjes per uur erbij’. Daarnaast zijn er concrete doelwitten. De NS stuurde onlangs bijvoorbeeld snel een schilder af op een verwaarloosd schafthok waar schoonmakers hun boterham moesten opeten. En er wordt gehamerd op ’respect’ voor het ondergewaardeerde, maar toch zo belangrijke poetswerk.

Met die strategie krijgt de vakbeweging niet alleen de werknemers mee, maar ook publieke opinie. En die sympathie van buiten helpt de stakers weer om hun acties vol te houden.

De aanpak heeft ook het linkse actiewezen aangezet. Dat organiseert zelf weer acties om hun steun te betuigen. Zo gooiden activisten afgelopen week verfbommetjes tegen de muren van het kantoor van de schoonmaakwerkgevers OSB in Den Bosch. En ze roepen op tot demonstraties of picket lines bij gebouwen van schoonmaakbedrijven. Op de site van de antiglobaliseringsbeweging Indymedia wordt de FNV gewaarschuwd geen ’schijnakkoord’ te sluiten met de werkgevers.

Van der Kolk is niet bang dat de bond door die ongevraagde bemoeienis de regie kwijtraakt. „ Bij sommige clubs denk ik: dat had niet zo nodig gehoeven. Maar de meeste steunbetuigingen zijn fantastisch. Het gaat uiteindelijk om het resultaat aan de onderhandelingstafel. De schoonmakers zelf bepalen of dat goed genoeg is. En niet anderen.”

Hier schuilt wel een gevaar van organizing, ziet Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam. „De bond leidt de staking. Daar hebben ze wel greep op. Maar als je mensen zelf initiatief laat nemen, de benadering van onderop, dan kun je minder van bovenaf opleggen. Dat betekent dat ze niet per se luisteren naar wat de bestuurders van de bond zeggen. Die omkering van de werkwijze kan een riskante strategie zijn, want de bond heeft ook de traditionele functie om cao’s af te sluiten.”

En aan de onderhandelingstafel rolt er altijd een compromis uit. De professionele onderhandelaars moeten de achterban vervolgens overtuigen dat er niet meer uit te halen is, zegt De Beer.

De acties in de schoonmaak lijken tot nu toe een succes, maar de afloop is volgens hem nog ongewis. „Er komt nu een cruciale fase aan. Er zijn net twee bemiddelaars benoemd. Dat is niet voor niets. Het punt nadert waarop de acties moeilijker zijn vol te houden. De stakingskas is vol genoeg, maar is de motivatie voldoende op peil te houden? Als het de schoonmakers uiteindelijk te weinig oplevert, kan de methode van organizing zelfs averechts uitpakken.”

De Angelsaksische actiemethode dwingt zo de vakbeweging tot nadenken over de eigen organisatie. „Die is hiërarchisch. Moeten bijvoorbeeld gewone leden ook een rol krijgen aan de onderhandelingstafel? En hoe maken die dan de inschatting dat er niet meer uit te slepen is?”

Organizing heeft niet alleen in Nederland voet gezet, ook in Denemarken en Duitsland vindt de methode ingang. „We wisselen internationaal ervaringen uit. Ieder land past de methodiek toch aan de eigen arbeidsverhoudingen en cultuur aan”, zegt Bondgenotenvoorzitter Van der Kolk.

Als het conflict in de schoonmaak de werknemers genoeg oplevert, ziet hoogleraar De Beer wel mogelijkheden in Nederland om de methode in andere sectoren met vooral laagbetaald werk toe te passen. „Of het bij hogere functies ook werkt, vraag ik me af. Ik zie kantoorklerken bij banken nog niet zo snel op deze manier in actie komen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden