Nietzsche voor ouderen

Het is tien uur ’s ochtends en buiten is het bijna dertig graden. In een klein collegezaaltje in het academiegebouw in Groningen zijn twintig mensen bij elkaar gekomen om zich te verdiepen in de filosoof Friedrich Nietzsche.

Genieten van de zon wordt het niet voor de bezoekers. Ze zijn zelfs verhuisd naar een andere collegezaal die minder zon vangt. Een verstikkend hete collegezaal combineert slecht met lessen over een verhitte filosoof.

De workshops over Nietzsche zijn georganiseerd door de seniorenacademie (HOVO) van Groningen en Drenthe. De docent van het driedaagse evenement is Jan Flameling (59). Sinds 2003 geeft hij les aan de HOVO, die elk jaar zomercursussen organiseert. Vorig jaar ging het over Martin Heidegger en toen stroomden de collegezaal ook al vol.

De les begint en Flameling verklapt al vrij snel wat het centrale idee is van Nietzsche: “Volgens Nietzsche is de ratio sinds Plato de boventoon gaan voeren in de filosofie. Nietzsche wil een alternatieve mensopvatting de wereld in brengen.”

Volgens Flameling ontbreekt het Nietzsche nog wel eens aan ‘samenhangendheid’ en ‘argumentatie’. Maar de filosofische docent doet zijn best Nietzsche begrijpelijk te maken. Als een echte verteller leest hij de passages op – de bezoekers kunnen meelezen in hun klapper – en stormt na het oplezen naar het schoolbord om snel op op te schrijven wat de passages betekenen. Zo wordt de samenhangendheid en argumentatieve structuur langzamerhand duidelijk.

Na twee intensieve uren filosoferen is de eerste koffiepauze. De dag is nog nauwelijks van start gegaan en de bezoekers zijn vol lof. „Hij is een zo’n goede docent. Hij weet precies hoe hij moet vertellen. De rillingen lopen me over de rug,” zegt Hannie Meulenbelt, een vaste bezoeker. „Ja, zoals hij het opleest...och. Dan hoor je hoe mooi het werk van Nietzsche is,” reageert Regine van de Boogaard.

Na de luchtige koffiepauze, duikt iedereen weer terug in de zware literatuur. Flameling gaat verder met zijn les. “Nietzsche ziet ons als een scheppend en kunstzinnig subject, niet al rationeel subject. Hij voert een lofrede op de creatieve geest. De kunstenaar is een bevrijd intellect dat zijn intuïtie volgt. De intuïtie is een concept dat volgens Nietzsche begraven is onder de rationele filosofie en het christendom.”

Maar wat bedoelt Nietzsche met intuïtie? “Nietzsche beantwoordt deze vraag niet. Volgens hem moet je je laten inspireren, dingen op je af laten komen zonder het te abstraheren en er begrippen van te maken.”

Ludmil Dimitrov, een praatgrage bezoeker van Bulgaarse afkomst, draait zich om. „Ik ben al vijftien jaar gestopt met werken. Ik lees bijna alleen maar filosofie; vooral Franse filosofen, die lees ik in het Frans. Dat is een mooie taal.” Hij wordt even tot stilte gemaand en gaat weer met zijn gezicht naar het schoolbord. Hij draait zich nog eens om en geeft een knipoog.

Flameling gaat verder: „Van Nietzsche wordt wel eens gedacht dat hij een nihilist is. Dat is helemaal niet zo. Hij is alleen tegen de waardes die heersen, waardes van de ratio en van de Bijbel. We moeten leren leven zonder die vaste waardes, we moeten onze eigen leidraad vinden.”

Flameling begint passages voor te lezen uit ’Zo spreekt Zarathoestra.’ Diepe zuchten en zachte kreten van bewondering klinken door de zaal.

Het is lunchpauze. Tijd genoeg om aan mensen te vragen waarom ze midden in de zomer naar stoffige collegezalen komen om eeuwenoude filosofen te bestuderen. “Oh, ik zit vaak genoeg in de zon hoor. We houden ons niet alleen bezig met filosofie,” zegt Frits Smits terwijl hij naar zijn vrouw kijkt.

„Ik heb ’Zo spreekt Zarathoestra’ wel eens eerder opengeslagen, maar toen begreep ik er niet heel veel van. Ik vond het een soort hoogdravende bijbel. Maar nu leren we er echt over. Dan wordt de tekst in perspectief geplaatst, in de context van andere grote filosofische werken: dan komt de hele filosofische dialoog naar boven en ga je het begrijpen. Op zo’n dag als vandaag vind ik het jammer dat ik niet eerder begonnen ben met filosofie.”

Frans Leenders is heel lang arts geweest. „Dat is een monomaan vakgebied. Je hebt nergens anders tijd voor; het werk slokt je op. Nu heb ik meer tijd.” Maar ook Leenders heeft een beetje spijt dat hij zich nooit eerder heeft verdiept in de filosofie. „Ik heb cursussen gegeven aan artsen. Toen stond wel eens de vraag centraal: wat voor persoon wil je worden? Ik had toen heel goed de filosofie kunnen gebruiken.”

Elke bezoeker heeft een lang werkend leven achter zich. Waarom zouden ze zich nu nog op hoge leeftijd aan de filosofie wagen? „Ik zoek naar materiaal voor meer vrede voor mezelf. Om zin te geven aan de dingen die ik doe,” zegt Leenders. „Het is een gedreven nieuwsgierigheid die mij hier brengt,” zegt Smits.

Flameling: „Er is een heel breed publiek dat altijd geïnteresseerd blijft. Deze mensen willen niet stil zitten en blijven leren. Ik heb er erg veel plezier in: iedereen heeft zoveel belangstelling.”

Een hele dag Nietzsche is een hele uitputtingsslag. Maar tot aan de laatste minuut blijft iedereen geconcentreerd met de stof bezig. De hele dag door gaan de handen omhoog en wordt Flameling onderbroken door de oude leerlingen, die vragen stellen of eigen interpretaties geven.

Als we na deze uitputtingsslag buiten komen, worden we pardoes overspoelt door een wolkbreuk. „Misschien is dit wel de straf van God na zo’n hele dag Nietzsche,” zegt een bezoeker.

Maar na een broeierige dag met alleen maar Nietzsche is een verkoelende wolkbreuk juist een welkome verrassing.

-Motivaties van mensen -

Het verloop van de dag, wat gebeurt er in de collegezaal

-Stukjes Nietzsche

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden