Niets of niemand hield Fanny Burney af van het schrijven

Fictie, zo verklaarde ooit de Engelse schrijfster Fanny Burney, creëert ,,een beeld van een vermeend, maar natuurlijk en mogelijk bestaan''. Romans bieden daarom volgens haar ,,kennis van de wereld, zonder vernieling aan te richten of zonder dat daarbij berouw aan te pas komt; ze geven ons ervaringslessen, zonder dat dat tot tranen leidt''. De literatuur als een 'schone' en ongevaarlijke manier om het leven te leren kennen - voor dat idee valt wel het een en ander te zeggen.

Maar hier zou het wel eens om een geval van 'wishful thinking' kunnen gaan. In 1814, toen de uitspraak in het voorwoord van Burney's roman 'The wanderer' verscheen, had ze al een groot aantal van de tranen vergoten die met het opdoen van echte levenservaring gepaard gaan. Er zouden, tot haar dood in 1840, nog enige volgen. Uit de biografie die Kate Chisholm schreef, blijkt dat Fanny Burney een allesbehalve rustig leven heeft geleid.

Frances Burney werd in 1752 geboren als vierde kind van de musicoloog dr. Charles Burney en zijn eerste vrouw Esther Sleepe. De kinderen Burney groeiden op in een ietwat chaotische, maar desalniettemin vrolijke en harmonieuze omgeving, en werden door hun ouders gestimuleerd zichzelf te ontplooien. Dat laatste veranderde na de dood van Esther in 1762. Charles Burney hertrouwde vijf jaar later, en zijn nieuwe vrouw, hoewel niet onontwikkeld, was niet gecharmeerd van Fanny's eerste schrijfpogingen. Toen haar stiefmoeder haar bij het schrijven betrapte, besloot Fanny haar 'clandestiene genoegen' op te geven. Alles wat ze tot die tijd had geschreven - korte verhalen, gedichten, odes en toneelstukken - zocht ze bij elkaar en verbrandde ze, ,,met het oprechte voornemen om haar neiging tot krabbelen voor altijd in het vuur te smoren''.

Maar de behoefte om haar gedachten en ervaringen in geschreven taal om te zetten, liet zich niet onderdrukken, evenmin als haar vaders verlangen naar een hogere sociale status. Toen Fanny met behulp van haar broers in 1778 onder pseudoniem haar eerste roman publiceerde, kon zij niet verhinderen dat haar trotse vader aan iedereen de ware identiteit van de auteur van 'Evelina' verklapte. Fanny werd daarop spoedig opgenomen in de kring rond dr. Johnson, in zijn tijd een beroemd literair figuur.

Vader Burney deelde graag in de roem van zijn dochter. Er is wel eens gespeculeerd dat zijn trots zijn dochters huwelijksgeluk in de weg stond. Chisholm is het daar niet mee eens. Fanny bleef weliswaar lange tijd ongetrouwd, maar volgens Chisholm had dat meer te maken had met Fanny's afkeer van het huwelijk, dan met haar vaders bezitsdrang. ,,Hoe weinig tijd is er nodig om voor eeuwig een einde aan de vrijheid van een vrouw te maken'', noteerde Fanny op zestienjarige leeftijd in haar dagboek nadat zij getuige was geweest van een huwelijksinzegening.

Trouwen, zo nam zij zich voor, zou ze pas als ze een man gevonden zou hebben die haar niet alleen zou liefhebben, maar ook respecteren, en die niet van haar zou eisen het schrijven op te geven. Eenenveertig was ze, toen die man zich in 1793 aandiende. Hij heette Alexandre d'Arblay, en hij was samen met zijn vriend de markies De Lafayette tijdens de Franse revolutie naar Engeland gevlucht.

Toen Fanny Burney en Alexandre d'Arblay elkaar ontmoetten, had Fanny een zware tijd achter de rug. Tot grote vreugde van haar vader, maar tot haar eigen ontzetting werd ze in 1786 benoemd tot 'Second Keeper of the Robes' van koningin Charlotte. Wat een hoge en eervolle positie leek, was in werkelijkheid een onderbetaald, vernederend en vooral vermoeiend baantje. Burney, die in 1782 haar tweede roman gepubliceerd had en alom als schrijfster geëerd en gerespecteerd werd, behoorde nu tot het personeel van de koningin en werd ook zo behandeld, zelfs door de mensen die haar eerder als eregast aan hun tafel hadden uitgenodigd.

Het werk was bovendien fysiek zwaar. De persoonlijke bedienden van de koningin moesten de koningin iedere minuut van de dag ten dienste staan, en mochten niet naar bed voordat zij zich terugtrok. De etiquette bepaalde dat het personeel zich in de aanwezigheid van de koning en de koningin op geen enkele wijze mocht laten horen. ,,Als je keel kriebelt'', schreef Fanny in haar dagboek, ,,moet je zorgen dat je geen enkel geluid maakt: als je merkt dat je gaat stikken, dan moet je maar stikken, zolang je maar niet kucht.'' Als klap op de vuurpijl werd Fanny op een kwade ochtend achtervolgd door de koning, die aan een mysterieuze, gekmakende ziekte leed. Na vier jaar trouwe dienst werd Fanny Burney ontslag verleend.

In 1793 ontmoette ze haar toekomstige man, met wie ze in hetzelfde jaar trouwde. Een jaar later werd hun zoon en enig kind geboren, en in 1796 verhuisde het gezin naar Parijs, er ten onrechte op vertrouwend dat het regime van Napoleon Bonaparte een einde had gemaakt aan de vervolging van landeigenaren. Toen Napoleon verbannen werd, bood d'Arblay zijn diensten aan de nieuwe koning aan, en dat kwam hem na Napoleons terugkeer duur te staan. Na de slag bij Waterloo keerde het gezin berooid en enige illusies armer terug naar Engeland. Daar stierf Alexandre d'Arblay in 1818, teleurgesteld omdat hij in Frankrijk geen carrière had kunnen maken.

Fanny Burney overleefde zowel haar man als haar zoon. Zij stierf in 1840, achtentachtig jaar oud. De politiek, ziektes - Fanny Burney onderging in 1811 een zonder verdoving uitgevoerde borstamputatie - en vele verschillende maatschappelijke ontwikkelingen hadden haar leven bepaald.

Niets had haar echter van het schrijven af kunnen houden. Vier lijvige romans publiceerde Fanny Burney, daarnaast verzorgde zij de biografie van haar vader en schreef ze toneelstukken, essays en pamfletten. Fanny Burney is de geschiedenis ingegaan zoals ze zich het gewenst had: niet als de dochter van Charles Burney, en ook niet als de vrouw van Alexandre d'Arblay, maar als de schrijfster die een jongere generatie wist te inspireren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden