Niets doen is soms wel een goede optie

Niets doen is geen optie." Dat zeggen politici vaak als ze worden geconfronteerd met een probleem in de samenleving, of het nu gaat om de integratie of de gezondheidszorg. Maar soms is niets doen juist de beste optie.

Neem het programma waarin pubermeisjes een nepbaby mee naar huis krijgen om te verzorgen. Deze interventie, die ook in Nederland is ingevoerd, heeft als doel tienerzwangerschappen tegen te gaan. De huilende, plassende robotpoppen zou de kinderwens van meisjes flink moeten verminderen, is het idee.

Vorige maand publiceerde een team van Australische onderzoekers de resultaten van een langlopende studie naar de effectiviteit van het programma. Wat bleek? De meisjes die een robotpop hadden verzorgd waren twee keer zo vaak zwanger geworden en hadden vaker een abortus gehad dan een controle groep zonder pop. Navraag leerde dat de meisjes het eigenlijk best een leuke ervaring hadden gevonden!

Het Petrified Forest natuurpark in Arizona had te kampen met diefstal van grote hoeveelheden van het unieke, versteende hout. De beheerders lieten daarop borden plaatsen met de boodschap dat er binnenkort geen versteend hout meer zou zijn als bezoekers hun gedrag niet veranderden. Het gevolg: Een toename van diefstal met 300 procent! Zo reageren mensen als ze met schaarste worden geconfronteerd. Dan gaan ze hamstergedrag vertonen.

Carpoolstrook

Dichterbij huis nog een voorbeeld van een goedbedoelde, maar slecht uitpakkende ingreep: de carpoolwisselstrook. Deze strook die in 1993 op de A1 werd aangelegd was toegankelijk voor auto's met drie inzittenden met als doel de dagelijkse file te omzeilen. Als promovendus aan de Universiteit van Maastricht deelde ik vragenlijsten uit aan automobilisten op het traject om hun mening over carpoolen te peilen. De gemiddelde automobilist bleek na invoering van de strook een stuk negatiever te zijn over carpoolen. De miljoenen kostende strook stuitte op zoveel verzet dat hij na ongeveer een jaar al werd gesloten.

Er zijn uit deze voorbeelden twee belangrijke lessen te halen. Ten eerste reageren mensen niet altijd zoals beleidsmakers denken. Politici worden nogal eens verkeerd voorgelicht door hun economische, juridische en technische adviseurs, die doorgaans niet al te veel verstand hebben van menselijk gedrag. Geef mensen een straf (een huilende pop) of een beloning (een carpoolstrook) en ze zouden vanzelf het juiste gedrag moeten gaan vertonen. Maar de psychologie leert dat dit vaak niet zo werkt. Bij straffen of belonen kunnen mensen het gevoel krijgen dat ze worden gechanteerd. Daardoor gaan ze soms juist het ongewenste gedrag vertonen. Stel dat u uw zoon of dochter die wekelijks het gras rond het huis maait ervoor gaat belonen met een paar euro. Het gevolg is dat ze alleen nog maar het gras doen als ze er iets voor krijgen, en straks willen ze ook andere klussen bij huis alleen nog maar voor geld doen!

Morele plicht

Dit verschijnsel heet in de literatuur crowding out. Een mooie illustratie is de invoering van een boete voor ouders die hun kind te laat ophalen van het kinderdagverblijf. Deze maatregel werd op sommige plekken in Israël ingevoerd totdat uit onderzoek bleek dat het aantal laat komende ouders juist toenam. Door de boete te betalen werden ouders van hun morele plicht ontslagen om op tijd hun kind op te halen.

Wat betekent crowding out voor allerlei andere maatregelen zoals het 'verplichte' vrijwilligerschap op sportverenigingen of de eigen bijdrage in de zorg? De verplichte zorgbijdrage kan ertoe leiden dat mensen de medische zorg juist gaan overgebruiken. Als het plafond van de eigen bijdrage eenmaal is bereikt, gaat men de zorg wellicht misbruiken voor allerlei niet-noodzakelijke-maar-wel-fijne zorg. Dus afschaffen die eigen bijdrage, luidt het advies. De tweede les is ook evident. Niets doen is wel degelijk een optie voor politici en managers. En als ze zo nodig iets willen doen, laten ze dan dan een gedragswetenschapper inschakelen om onderzoek te doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden