Niet zwart of gekleurd, maar Afrikaans

ATLANTA - Is 'ras' een legitiem begrip voor de wetenschap? De wetenschappers die deelnemen aan de jaarvergadering van de American Association for the Advancement of Science, bogen zich gisteren over een, zeker in de Verenigde Staten, 'hete' kwestie.

Eind vorig jaar verscheen hier het boek The Bell Curve, waarin de inmiddels overleden Harvard-psycholoog Richard Herrnstein en de politicoloog Charles Murray betogen dat het verschil in intelligentie tussen blank en zwart in de VS groeit. Daaruit zou je kunnen concluderen dat de overheidsprogramma's die de achterstand van zwarten in allerlei opzichten trachten weg te nemen, zinloos zijn.

The Bell Curve maakt een enorme discussie los, in de politiek, maar ook in de wetenschap. Een minderheid in die laatste groep verdedigt het onderzoek dat de basis vormde voor het boek als solide, de meerderheid echter viel genadeloos naar de twee auteurs uit.

Op de bijeenkomst in Atlanta was het gisteren niet anders. Er was zelfs niet één onderzoeker die het echt voor het boek wilde opnemen. “Race is a four-letter word, met geen enkele basis in de biologie”, zei antropoloog C. Loring Brace uit Michigan. “Het begrip 'ras' vloeit voort uit de menselijk neiging om de wereld in vakjes te verdelen, maar het weerspiegelt op geen enkele manier onze kennis van de biologische variatie van de mens.”

Belangrijk in de discussie is de waarde die je moet toekennen aan het intelligentie quotiënt (IQ), de grootheid waarmee pychologen sinds jaar en dag trachten cognitieve vermogens te meten. Voor de meeste biologen is er geen twijfel dat zoiets als intelligentie voor een deel erfelijk is bepaald: het zit óók in de genen. De logische conclusie is dan dat er verschillen in intelligentie moeten zijn. IQ-tests meten die verschillen, maar tussen wie?

Een simpel, fictief voorbeeld: als een Nijmeegse onderzoeker een test ontwerpt met de vraag 'Wat is de hoofdstad van Nederland?', dan zal een Drent daar goed op scoren. En een inwoner van Papoea Nieuw-Guinea niet. Het verschil in IQ vloeit hier voort uit een verschil van omgeving. Over een verschil in intelligentie zegt het niets.

Zo is het ook met het verschil in IQ tussen blank en zwart dat The Bell Curve signaleert, constateerde geneticus Joseph L. Graves uit Arizona. In dit geval is het verschil een uiting van een verschil in cultuur, een uiterlijk gegeven. Biologen noemen dit fenotype, 'dat wat je ziet', in tegenstelling tot genotype, 'dat wat je vindt in de genen'.

“Als je twee blanken, twee zwarten, of een blanke en een zwarte genetisch vergelijkt, dan blijken ze steevast voor 97 procent hetzelfde”, aldus Graves. “Herrnstein en Murray vergelijken het fenotype van blank en zwart en trekken conclusies over het genotype. Dàt is de kern van het boek en die deugt niet.”

Brace drukte zich nog scherper uit. “Het boek gaat niet over rasse-, maar over klasseverschillen. Hun argumenten zijn volkomen achterlijk.”

Waarna het gezelschap zich boog over de vraag van de bijeenkomst. Want 'ras' mag in de biologie van de mens dan betekenisloos zijn, het wordt, daar en in andere wetenschappen, nog veel gebruikt. Terecht, aldus Rhett Jones, een (zwarte) historicus uit Rhode Island. Een blanke denkt dat hij uit de huidskleur conclusies kan trekken over hoe iemand is, een zwarte niet; die beoordeelt het gedrag van de ander. Dit verschil is het resultaat van de slavernij, aldus Jones. Zwarten hadden lange tijd geen enkel recht en bezit, traditioneel zaken waarop je mensen beoordeelt. Dus keken ze: hoe behandelt iemand kinderen en oude mensen, hoe staat hij tegenover God. Ze keken ook naar de blanke; hoe behandelt hij mij.

Het begrip ras kreeg voor de zwarten zo een heel andere lading dan voor de blanken die, op zijn minst stiekem, toch in een gen voor blankheid geloven. Jones: “Als je de geschiedenis van de zwarten in de VS bestudeert, is ras daarom een heel handig begrip.” Collega-historicus Evelyn Hu-Dehart uit Colorado brak een lans voor de vervanging van 'ras' door 'etniciteit' en signaleerde zelf direct het probleem: die term heeft door 'Bosnië' een heel speciale lading gekregen.

De sprekers bleven onderling verdeeld. Het antwoord op de vraag tendeerde naar: soms. Brace hield sterk vast aan de inzichten zoals die verworven zijn door de moderne biologie. Maar: je ziet verschillen in eigenschappen zoals huidskleur, en die wil je toch benoemen. In de VS is het op dit moment zeer in de mode om politiek correct te spreken; er zijn zelfs boekjes voor op de markt. Een dove bij voorbeeld is niet doof, maar 'auditief uitgedaagd': auditively challenged.

Daaraan heb je niet zo veel, aldus Brace. Maar wat je op zijn minst zou kunnen doen is termen als 'kaukasisch' en 'negroïde' vermijden. En waar de verschillen die je ziet vaak een geografische herkomst hebben, zou je dat gegeven bij de benoeming kunnen gebruiken. Als politiek correct voor de aanduiding van zwarten geldt hier de term people of color. Wetenschappelijk correct zou zijn: African Americans.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden