Review

Niet zonder bitterheid klaagde Sassen over de 'bedenkelijke praktijken van het H. Officie'

Priester, filosoof en ambtenaar - dat zijn de trefwoorden waarmee het leven van Ferdinand Sassen kan worden samengevat. Ter gelegenheid van zijn honderdste geboortedag werd in 1994 de Sassenleerstoel opgericht aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen.

De huidige bekleder van deze leerstoel, C. Struyker Boudier, heeft nu een boek over hem gepubliceerd. Hij kon daarbij mede gebruik maken van de 'Herinneringen' die de in 1971 overleden Sassen voor zijn familie had geschreven.

Sassens besluit om priester te worden was niet opmerkelijk in de tijd van het 'rijke roomse leven'. Toen leverde haast ieder katholiek gezin wel een geestelijke. Sassen volgde zijn opleiding aan het grootseminarie in Roermond en werd daar in in 1919 tot priester gewijd. Sindsdien is hij altijd zijn witte boord blijven dragen. In zijn 'Herinneringen' schreef hij dat zijn priesterschap hoofdzakelijk beperkt was gebleven tot het geregeld opdragen van de Heilige Mis, al had hij dat altijd als het belangrijkste deel van zijn dagtaak beschouwd.

Maar zijn eigenlijke roeping was de wijsbegeerte. Al voor zijn seminarietijd had hij in het Zwitserse Fribourg een filosofiestudie voltooid. Eenmaal priester werd hij meteen benoemd als filosofieleraar aan het seminarie te Rolduc. De eerste van zijn talrijke wijsgerige publicaties was toen al verschenen.

Een paar jaar later, hij was nog geen dertig jaar oud, werd hem verzocht een benoeming te aanvaarden als buitengewoon hoogleraar aan de pas gestichte Katholieke Universiteit in Nijmegen. Door een knullig incident waar hij zelf nauwelijks schuld aan had ging het feest niet door, maar in 1929 werd de benoeming alsnog een feit.

Sassen is tientallen jaren hoogleraar geweest, maar hij was veel meer dan een academisch geleerde. Al vanaf zijn Zwitserse tijd schreef hij stukjes voor De Maasbode, een katholieke krant waarin hij zijn licht liet schijnen over allerlei culturele en religieuze kwesties. Zo droeg hij bij aan de emancipatie van de katholieken, die hem na aan het hart lag. Maar zijn maatschappelijke betrokkenheid reikte verder. Sassen heeft, schrijft Struyker Boudier, “achter de schermen een indrukwekkende rol gespeeld in het wetenschappelijke, culturele en bestuurlijke leven, niet alleen van het katholieke volksdeel”.

Hij werd zelfs ambtenaar, heel uitzonderlijk voor een priester. En nog wel topambtenaar: vlak na de oorlog werd hij directeur-generaal van Onderwijs, vanwege zijn grote kennis van de onderwijswetgeving. Maar die baan beschouwde hij achteraf als een vergissing, en hij was blij toen hem, nog geen jaar later, een aanleiding werd geboden zijn ontslag aan te vragen. Hij werd namelijk weer door een universiteit gevraagd, ditmaal de Leidse, waar hij de eerste katholieke filosofieprofessor werd.

Aan Sassens bestuurlijke activiteiten kwam daarmee nog lang geen einde. In 1955 werd hij algemeen voorzitter van de Onderwijsraad, waar hij al geruime tijd lid van was. Hij had zitting in nog tal van andere overheidscommissies. Zijn kennis van onderwijs en cultuur voerde hem ook over de landsgrenzen: als lid van de Nederlandse delegatie was hij aanwezig bij de oprichtingsvergadering van de Unesco, en hij bezocht ook volgende vergaderingen in verre landen als Mexico en Uruguay. Struyker Boudier noemt hem dan ook met recht een 'man van de wereld'.

Sassen droeg er zorg voor dat zijn vele officiële functies, eretitels en onderscheidingen op zijn bidprentje werden vermeld. Tot zijn drukke openbare leven behoorden ook de vele plechtigheden en diners, waar hij erg van genoot. In zijn 'Herinneringen' deed hij zijn familie uitgebreid verslag van de aanwezige personen en de gerechten op het menu.

Wat de filosofie betreft is Sassen vooral als historicus van belang. Hij was een pionier in de geschiedschrijving van de Nederlandse wijsbegeerte. Zijn eigen denkbeelden heeft hij niet systematisch uiteengezet. “Naar een uitgewerkt bijbels-geïnspireerd beeld van God, mens en wereld blijft het zoeken bij Sassen”, concludeerd Struyker Boudier.

Sassen noemde zichzelf een 'theocentrisch humanist', dat volgens hem het enig ware en integrale humanisme was, en rekende zich tot het neo-thomisme, een stroming die zeer in zwang was bij de katholieke intellectuelen van die tijd. Zij bouwde voort op de denkbeelden van de middeleeuwse filosoof Thomas van Aquino. Het bestaan van God was voor Sassen een onbetwijfelbaar wijsgerig uitgangspunt, maar hij vond ook dat de filosofie strikt onafhankelijk moest blijven van de theologie (waarmee hij weinig affiniteit had). In dat opzicht voelde hij zich nauw verwant met de Belgische wijsgeer-kardinaal Mercier.

Van een 'christelijke' of 'katholieke filosofie' kan volgens Sassen dan ook in feite geen sprake zijn. In de jaren '30 was dat nog een gevaarlijk denkbeeld, dat hem bijna zijn betrekking in Nijmegen kostte. Hij had durven beweren dat het neo-thomisme “niet noodzakelijk en voor altijd de enige wijsbegeerte was die de katholiek tot redelijke wereldbeschouwing kan dienen”.

Prompt werd hij aangeklaagd in Rome, en alleen dankzij de inzet van de Nederlandse bisschoppen mocht hij zijn baan behouden. Wel werd hij onder censuur geplaatst en werd hem elk contact met niet-katholieke filosofen verboden, een verbod waaraan hij zich nauwelijks heeft gestoord. Niet zonder bitterheid klaagde hij over de “bedenkelijke praktijken van het H. Officie”, omdat hij was veroordeeld zonder als verdachte zelfs maar gehoord te worden.

Al doet de reclame op de achterflap (“het verhaal van zijn veelbewogen leven en werken”) anders vermoeden, 'Een man van de geest' is geen boek om met rode oortjes te lezen. Het is niet eens een echt verhaal, maar veeleer een soms wat opsommerig maar steeds degelijk verslag van uitgebreid bronnenonderzoek. “Een schilderachtige figuur is Sassen niet geweest”, merkt Struyker Boudier op in zijn slotbeschouwing. Maar toch zeker een belangwekkende figuur, aan wiens verdiensten recht wordt gedaan door dit huldeblijk in boekvorm.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden