HET MENSELIJK TEKORT

Niet willen falen en niet durven springen

Beeld Daniel Roozendaal [info@danielroozendaal.com]

In dit Lutherjaar klinkt weer de vraag naar de verlossing van de mens. Maar waarom zouden we verlost moeten worden? En waarvan? Een vierluik over het menselijk tekort. Aflevering 2: Welmoed Vlieger, kenner van Meister Eckhart en Søren Kierkegaard. 'Misschien moeten we niet continu proberen grip te hebben op ons leven.'

Welmoed Vlieger is publicist en geeft lezingen, maar dat wil niet zeggen dat ze een gladde prater is. Integendeel, als ze probeert te verwoorden wie de mens is en wat hem parten speelt, formuleert ze tastend en zoekend, haar gedachten vormend terwijl de woorden hun weg vinden. Daarbij zijn de middeleeuwse mysticus Meister Eckhart en de 19de-eeuwse filosoof Søren Kierkegaard belangrijke richtingwijzers, en dan vallen vanzelf termen als verstilling en verinnerlijking.

"Wij mensen leven altijd in een spanningsveld", zegt Vlieger. "Tussen vrijheid en onvrijheid. Vertrouwen en wantrouwen. Afstand en nabijheid. Continu worden we heen en weer geslingerd tussen die verschillende polen. En dat ervaren we als iets lastigs, ook omdat het samenhangt met de spanning tussen het ideaalbeeld van onszelf en wie we werkelijk zijn - we zetten ons vast in een beeld dat onbereikbaar is."

Is die onbereikbaarheid een gegeven? Een onontkoombaar iets?

"Ik denk dat er iets onontkoombaars aan zit. Filosofisch uitgedrukt kun je zeggen dat de grondstructuur van het bestaan die spanning is. De vraag is of we eruit moeten zien te komen. Of de uitdaging niet eerder is om onze plek te vinden binnen die spanning."

Spanning, onbereikbaarheid, tekort - we gebruiken allerlei woorden voor het onvolkomene. Is 'zonde' ook een bruikbare term?

"Dat is natuurlijk echt een religieus begrip. Ik kan er wel mee uit de voeten, maar ik denk dan meteen aan de manier waarop Meister Eckhart met dit begrip omgaat. Zonde is bij hem niet zozeer het overtreden van een moreel gebod, maar het voortdurend naar buiten rennen, je zintuigen achterna. Niet in staat zijn naar binnen te keren voor wat wij tegenwoordig zelfreflectie zouden noemen."

En is het tekort of de zonde hetzelfde als het kwaad?

"Voordat ik daarover überhaupt iets durf te beweren, wil ik zeggen dat we altijd zo geneigd zijn het kwaad te zien als iets tegenover ons. Ver weg. Dat zie je niet alleen in het dagelijkse leven, maar juist ook in films en literatuur: het kwaad, dat is daar. En wijzelf staan dan automatisch aan de goede kant. Hannah Arendt stelt daar de banaliteit van het kwaad tegenover, dat vind ik intrigerend: het kwaad is niet zozeer iets demonisch, waar je je helemaal niet mee kunt identificeren, nee, in wezen is het kwaad de gedachteloosheid. Het niet willen nadenken, je liever maar conformeren."

Zouden wij allemaal, onder de 'juiste' omstandigheden, een nazi of IS-strijder kunnen worden?

"Ik denk het wel. Arendt komt niet zomaar met de gedachte van de banaliteit van het kwaad. Zij was aanwezig bij het proces tegen Adolf Eichmann, een man die door de aanklager wordt afgeschilderd als een soort monster, maar zij zag geen monster, zij zag een heel gewone man, een ambitieuze ambtenaar. Schokkend, want dat betekent dat iedereen Eichmann zou kunnen zijn."

Zitten we dan gevangen in ons tekortschieten, ons talent voor het kwade?

"Dat zou ik zo niet willen zeggen, dat is me al te gnostisch of dualistisch. We moeten zien uit te vinden hoe we kunnen leven met de spanning tussen het goede en het kwade in onszelf. Niet door een ultieme oplossing of ontsnapping te zoeken, maar door te beseffen dat we steeds weer een keuze kunnen maken."

Zijn we wel verantwoordelijk voor onze keuzes als we tegelijkertijd niet zelf bedacht hebben hoe we in elkaar zitten?

"Verantwoordelijkheid is onvermijdelijk verbonden met de vrijheid die ons typeert. Ik associeer dat met innerlijkheid; de vrijheid welt op van binnenuit. Maar vrijheid is ook altijd risico nemen, en daar verantwoordelijk voor zijn."

Als individu zijn we vrijer dan ooit. Zijn we daarmee ook gelukkiger geworden?

"Ja en nee. We hebben veel meer keuzemogelijkheden, we zijn zelfbewuster geworden, maar er zijn tegelijkertijd sociale verbanden weggevallen, met een toename van eenzaamheid als gevolg. Misschien zijn we ook wel angstiger geworden, juist omdat we zo vrij zijn en zoveel onder controle hebben. We willen de wereld naar onze hand zetten, en laten zien wat een schitterend leven we leiden, dat heeft iets krampachtigs. Omdat we falen, schaamte en schuld verborgen houden. Dat zoveel mensen lijden aan depressiviteit zou wel eens samen kunnen hangen met het feit dat het onvolmaakte niet zichtbaar mag zijn."

De onvolmaaktheid leidt dan tot wanhoop. Of vertwijfeling.

"Dat is de term van Kierkegaard, en hij plaatst dit tegenover het geloof, hij is een christelijk denker. Maar in plaats van geloof zou je ook 'vertrouwen' kunnen zeggen. Beide termen drukken beweging uit, de moed een stap te zetten dwars tegen alle angst en vertwijfeling in. Vanuit het besef dat het zin heeft het goede te zoeken. Bij Eckhart gaat het onder meer om ontvankelijkheid, en dat geeft een ander perspectief dan wij gewend zijn. Misschien moeten we niet continu proberen grip te hebben op ons leven, op onze oorsprong en onze eindbestemming."

We hebben de neiging ons aan zaken aan vast te klampen.

"Omdat we geborgenheid en veiligheid zoeken. Of soms ook echt het idee hebben: dit is het. Ik heb nu iets gevonden, dat is zo fantastisch, ik ben er."

Dat kan een geloof zijn, een politiek ideaal, maar ook een loopbaan, een relatie, van alles?

"Ja, en dat kan heel lang goed gaan, totdat er een moment komt dat het toch gaat knagen. Soms ook met terugwerkende kracht: is dit nu waar ik tien, twintig jaar in geloofd heb? De aanvankelijke beweging, die zo aantrekkelijk was, die zo vervullend was, is tot stilstand gekomen. Dan dreigt verstarring. Er kan zelfs iets grimmigs ontstaan. En dat kan betrekking hebben op allerlei dingen, ook op religie, ja. Wat begon met een schitterend visioen, wordt een systeem dat mensen vast zet."

Kan die verstarring betekenen dat je niet meer durft te verlangen, en het goede misschien wel tegenhoudt?

"Ja, dan wantrouw je het ideaal, het boezemt je angst in, omdat het een illusie lijkt en omdat bewegen altijd een risico inhoudt. We willen niet falen, we willen geslaagde mensen zijn. En dus wagen we de sprong niet. Totdat we een bodem bereiken en op een punt komen dat we gewoon niet anders kunnen dan springen. Ik denk dat we allemaal die ervaring wel kennen, of dat nou in je relaties is, of werk of geloof. Die bodem kan ook louterend zijn, al is het een schok, een crisis."

Als we ons heil zoeken in werk, relaties of religie, zoeken we het buiten onszelf. Of moeten we naar binnen?

"We moeten niks, maar ik denk wel dat dat een interessante richting is. Niet om in jezelf gekeerd te raken, maar om een innerlijke stilte te vinden, te midden van alle drukte om ons heen en in onszelf - met alle ideeën, vooroordelen en gedachtes die ons bezighouden. Als Eckhart hierover spreekt, bedoelt hij dat we het zwaartepunt niet meer in onszelf leggen, maar in datgene wat aan ons voorafgaat, wat ons draagt."

Dat moet u uitleggen: in jezelf keren om het vervolgens niet in jezelf zoeken.

"Noem het een innerlijk zwijgen, om het accent ergens anders te leggen dan op het eigen ik."

Je hoort juist overal dat je vooral jezelf moet zijn, je eigen gevoel volgen, bij jezelf blijven. Dat klinkt eerder als een vergroting van het ego.

"Op zich is er met die hang naar zelfverwerkelijking niets mis, maar als het oppervlakkig blijft, kan het een verhuld egocentrisme zijn. Toch alleen maar weer bezig zijn met dat ik. Terwijl onze tijd er juist om vraagt dat we voorbij onszelf komen - we leven toch met anderen, en we willen niet eenzaam zijn. Zelfreflectie en openheid kunnen leiden tot een leven waarin je ontdekt dat het helemaal niet vervelend is om jezelf niet altijd centraal te stellen."

Is verstilling iets anders dan ontsnapping?

"Het idee van een ontsnapping suggereert dat we iets moeten ontvluchten, ik denk niet dat dat de route is. Ik zou het eerder zoeken in het idee dat je elk moment weer opnieuw een keuze kan maken. Elk moment weer in vrijheid anders kan beslissen."

Speelt de figuur van Christus daarin een rol?

"Zijn leven is voor mij de uitdrukking van de ultieme paradox, in hem komt dat spanningsveld waar ik het steeds over heb het meest tot uiting. Zijn weg is niet die van de totale verlichting, vreugde en blijdschap, maar van vallen en opstaan, een moeilijke weg. Maar hij gaat die wel. Dat raakt aan de paradox van tijdelijkheid en eeuwigheid: de tijdelijkheid is de kant van het lijden, maar er is ook iets eeuwigs in ons. Iets eeuwig geldends, dat de mens uniek en waardevol maakt. En hem in staat stelt altijd weer een sprong te maken."

Is dat een eeuwige beweging?

"Dat vind ik wel mooi uitgedrukt. Het continu weer moeten springen, wat je overigens ook wat passiever mag opvatten: de sprong is dat ik mij steeds weer open voor wat er buiten mij is. Dus geen maakbaarheidsideaal, waarin ik controle heb en mijn leven denk te kunnen construeren zoals ik wil."

Betekent die eeuwige beweging ook dat elk moment weer een nieuw leven is, dat het vorige moment - inclusief het falen en de schuld - ongedaan maakt?

"Ja, steeds weer ruimte voor vernieuwing en voor het achterlaten van ballast, dat vind ik een heel inspirerende gedachte. Het besef van mogelijkheid, daar gaat het om. De kracht daarvan is tegelijkertijd wat ons angst inboezemt: dat het nog ongevormd is. Dat het alles kan worden, maar zelf nog niets is. Kierkegaard zegt: 'Dat alles mogelijk is, is God. En God is dat alles mogelijk is.' Ik heb moeite met een godsbeeld dat sterk behangen is met allerlei eigenschappen, maar dat God mogelijkheid is, dat raakt mij diep."

WELMOED VLIEGER

Welmoed Vlieger (1976) studeerde wetenschap van godsdienst en levensbeschouwing en vervolgens wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam. Zij werkt aan een promotieonderzoek over innerlijkheid en politiek aan de VU en is daarnaast actief als spreker en publicist.

EO-SERIE mea culpa

Dit interview maakt deel uit van een reeks die samenvalt met de serie 'Mea Culpa', die de EO vandaag begint. Aflevering 1: 'De banaliteit. Hoe ziet het menselijk tekort er uit en wat is kwaad precies?' Zondag, 23.30 uur, NPO 2

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden