Niet wie stemde tegen, maar wáár deden ze dat

Stemmen op Schiermonnikoog. Beeld Anp
Stemmen op Schiermonnikoog.Beeld Anp

Wie stemde vóór en wie tegen? Dat mag na het referendum van woensdag de centrale vraag zijn van onderzoekers en opiniepeilers, maar Josse de Voogd uit Nijmegen vliegt heel anders aan. Wáár stemden de kiezers voor, is zijn vraag, en wáár waren ze tegen?

Onderzoeker De Voogd heeft zich de afgelopen zes jaar gespecialiseerd in de 'electorale geografie'. Dat is een in Nederland nog onontgonnen vakgebied waarin de verschillen in stemgedrag worden blootgelegd tussen steden, wijken en regio's. De Voogd onderzoekt vervolgens waardoor die verschillen ontstaan. Om maar eens te noemen: wat is de invloed van urbanisatie, gentrification, ontkerkelijking en krimp op stemgedrag?

"Het is heel moeilijk om in het compleet versplinterde landschap nog ontwikkelingen traditioneel te duiden op basis van politieke kleur", aldus De Voogd. "De PvdA bijvoorbeeld is zo versnipperd en verkleind dat deze niet meer op de kaart van Nederland is terug te vinden. En waar zijn de regio's van het CDA? Ik zie ze niet meer."

Juist daarom verdiept De Voogd zich in die electorale geografie. Op de kaart van Nederland waarop gisteren de voor- en tegenstanders zijn ingekleurd (zie illustratie) zocht De Voogd vervolgens naar overeenkomsten die hij na eerdere onderzoeken heeft gedefinieerd.

Groene zones
Als eerste benoemde hij de 'groene zones', waarin vooral hoogopgeleiden wonen in een aantrekkelijke omgeving. Hij trok cirkels rond de stad Groningen, de Brabantse steden, de regio Amsterdam-Utrecht-Veluwe en zette nog twee kleine rondjes bij welgestelden aan de kust. "In die groene zones wonen mensen die vooral vóór het associatieverdrag met Oekraïne hebben gestemd."

Daarnaast bestaat een enorme 'civil belt', die bijna geheel protestants Nederland omvat, althans het noordoostelijke deel daarvan: de Veluwe tot en met de Waddeneilanden. Ook het geïsoleerde Zeeuwse Walcheren hoort hierbij. "De met blauwe aangegeven regio's zijn stabiel, kennen samenhang en burgerzin", aldus De Voogd. Deze regio's stemden over het algemeen vóór het verdrag, maar minder overtuigend dan in de 'groene zone'.

De Voogd heeft met een paarse markering de krimpgebieden aangegeven met daarbij de voorsteden en buitenwijken. "Zeg maar: de Trump-regio's." Er gingen kringen om Oost-Groningen en -Drenthe, Oost-Limburg, Zeeuws-Vlaanderen, de regio Rotterdam, Flevoland en West-Friesland. In deze gebieden heeft de bevolking in grote getalen tégen gestemd.

Laaggeschoolden
Zijn grijze arcering is het meest opmerkelijke. De Voogd omcirkelde de strook van Bergen op Zoom, Roosendaal, Dordrecht en het land van Maas en Waal als gebied van laaggeschoolden. "Hier wordt vooral Socialistische Partij en PVV gestemd, en ook tégen het verdrag met de Oekraïne." Dit gebied wordt door De Voogd vernoemd naar de grens tussen de Spaanse troepen en die van 'de Nederlanden' tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Wat precies het verband is? De Voogd weet het zelf ook (nog) niet.

Wie stemde, wat?

Volgens Peter Kanne van I&O Research heeft ongeveer tweederde van de hoogopgeleiden vóór het verdrag met Oekraïne gestemd, een derde tegen. Bij de middengroepen en de lager opgeleiden lag dit precies andersom: tweederde was tégen. Bij PVV en SP waren de meeste tegenstemmers te vinden: soms meer dan tachtig procent.

De scheiding tussen ja- en nee-stemmers gaat volgens Kanne dwars door stedelijke en plattelandsregio's heen, maar ook door de politieke flanken: de nee-stemmers op rechts verzamelen zich bij de PVV, de ja-stemmers bij de VVD. Op links zit 'nee' bij de SP, en 'ja' bij de PvdA, Groenlinks en D66.

Marianne Bank van onderzoeksbureau Ipsos heeft zich verbaasd dat de PvdA-kiezers uit 2012 bij het referendum zo slecht zijn opgekomen. Slechts 22 procent geen stemmen, terwijl het gemiddelde 32 procent was. Van de PVV-stemmers kwam 46 procent op, van de D66-stemmers 48 procent. De VVD scoorde gemiddeld. Volgens I&O Research was er onder de stemmers (afgezien van de kleur) weinig verschil in opleiding, gingen er meer mannen dan vrouwen en waren vooral de oudere stemmers gemotiveerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden