Niet voor het hiernamaals, maar voor de koffie

Reportage | Trouw reist deze zomer kriskras door Nederland, op zoek naar het onverwachte religieuze leven in elke provincie. Vandaag: hoe protestanten en katholieken elkaar vinden in de kerk van Rolde, terwijl de Drenten zo huiverig zijn voor het geloof.

Begin dit jaar kreeg deze krant een brief uit Rolde. In het Drentse dorp was iets bijzonders aan de hand, schreef abonnee Gerard Koopman: 'Het is nog niet het paradijs, maar het grenst er wel aan.' Eigenlijk wendde Koopman zich via de krant tot zijn kerkelijk leidsman, kardinaal Eijk, die tientallen kerken wil afstoten omdat er geen gelovigen meer komen. Een logische gedachte als een kerkgebouw alleen maar dient voor godsdienstoefening, maar volgens Koopman hoeft dat helemaal niet, en de Rolder kerk is daar het bewijs van.

'In mijn dorp', schreef hij, 'staat een kerkgebouw dat eigendom is van de protestantse gemeenschap. Ruim twintig jaar geleden zag het kerkbestuur in dat het maatregelen moest nemen om het gebouw, uit circa 1425, te behouden. Daar werden niet-kerkelijken bij betrokken en ook de katholieke gemeenschap maakt gebruik van de kerk. Maar het belangrijkste is dat er nu tal van activiteiten plaatsvinden: concerten, zinnige zondagavonden met gerenommeerde sprekers over tal van onderwerpen, de jaarlijkse boekenmarkt en de kerstmarkt. De kerk is nu veel meer dan een plaats waar gelovigen samenkomen; het is het middelpunt van het dorp geworden.'

Van kardinaal Eijk heeft Koopman niets mogen vernemen, maar hij kreeg wel vanuit het hele land reacties van lezers die lieten weten enthousiast te zijn over, laten we zeggen, het 'Rolder model'. En nu heeft hij, op verzoek van de krant, een hele verzameling betrokkenen samengebracht om te vertellen over wat er rond hun kerk gaande is; de consistorie zit vol.

Predikant Hans Katerberg begint met een stukje kerkgeschiedenis. "We bevinden ons hier op zandgrond. En op de Drentse zandgrond was men overwegend Nederlands-hervormd, voorzover men kerkelijk was. Aan het begin van de twintigste eeuw telde Rolde 4 katholieken, 15 afgescheidenen, 1 remonstrant, 7 doopsgezinden en 1865 hervormden. Maar op de veengronden was het anders. Wat Australië was voor Groot-Brittannië, was het Drentse veen voor Nederland: een kolonie voor paupers. Er kwamen mensen van buiten, en dat zie je nog steeds aan de kerkelijke kaart; er zijn katholieken, baptisten, pinkstergemeenten."

Dat niet-hervormden, zoals Gerard Koopman, inmiddels toch zijn opgerukt tot aan het zand, is een kwestie van import; bij navraag blijken alle aanwezigen in de consistorie, met uitzondering van Katerberg, van buiten de provincie te komen, sommigen vanwege werk, anderen om te 'Drentenieren'.

Rk-tehuis

De katholieken, nooit erg talrijk, hadden tot bijna veertig jaar geleden het geluk dat in Rolde een rk-tehuis voor geestelijk gehandicapten was gevestigd, Mariëncamp. Daar konden ze de mis bijwonen, totdat de paters en broeders in 1978 vertrokken en de instelling 'algemeen' werd. Van die tijd dateert de samenwerking met de protestanten, die er toe heeft geleid dat er nu zelfs eucharistievieringen plaatsvinden in de Rolder kerk. En wie de kerk binnenstapt - het gebouw is zomers alle dagen open - kan direct een kaars branden bij de gedenksteentjes voor overledenen, een onvervalst katholiek element. In het gastenboek looft een bezoeker uit Sneek de oecumenische sfeer als volgt: 'Een open kerk, naar de wereld, naar de mensen, jezelf en God. Prachtig gebaar.'

De openheid van de Rolder kerk, officieel de 'Jacobuskerkgemeente' geheten, ligt misschien wel in het verlengde van het oorspronkelijke religieuze anarchisme van de hervormden hier. Het volk, hoewel ingeschreven bij de kerk, liet de erediensten en masse links liggen. En de dominees, niet zelden aangesloten bij de zeer vrijzinnige Zwingli-bond, boden tegen elkaar op in het niet-noemen van God tijdens de preek.

"Zo is het nu niet meer, hoor", zegt Katerberg.

"Hans noemt ons altijd: lieve mensen van God", beaamt Peter Visser, die contactpersoon is voor zending, werelddiaconaat en ontwikkelingssamenwerking, maar zichzelf voorstelt als 'kerkschoonmaker'. Dat is hij ook, samen met twee andere mannen.

"Kent u de uitdrukking 'op wielen'?", vraagt Hillie Koopman-Kazimier, echtgenote van Gerard en diaken. "Nou, zo was het hier: hervormd op wielen."

"De Drenten zijn Saksen", zegt Katerberg, "en onder de Saksen, die zich niet gemakkelijk lieten kerstenen, heeft het geloof een eigen karakter behouden. Het gaat dan vooral om God als vaderfiguur, de voorzienigheid, het er-moet-toch-iets-zijn. Termen als 'verlosser', 'middelaar' en 'bloedoffer' zijn hier nooit ingedaald, dogmatisch waren de Drenten helemaal niet, en kerkgangers al evenmin."

"De kerkelijke gemeente drijft op de import", bevestigt Desiree Schriek, voorzitter van de Stichting Behoud Rolder Kerk. "We hebben 300 à 400 actieve leden. Maar het gebouw is belangrijk voor het hele dorp. De mensen houden van de kerk als symbool van samenleven, en van de toren als symbool van het mysterie tussen hemel en aarde. We willen daarop inhaken door mensen te betrekken bij wat we doen. Niet alleen om het gebouw financieel overeind te houden, ook omdat het aansluit bij waar wij voor staan. Vandaar de kerstmarkt, de boekenmarkt, de concerten en de lezingen."

"Voor onze zinnige zondagavonden komen mensen uit de wijde omtrek, ook uit Assen", zegt Dolf van der Wal, voorzitter van de oecumenische werkgroep. "En het publiek is zeker niet alleen kerkelijk. Het gaat ons om bezieling en verdieping, dat is breder. We hebben Herman Wijffels gehad, Pim van Lommel, Dries van Agt, Douwe Draaisma - soms zijn we gewoon uitverkocht."

"Maar we zijn geen kantine van een voetbalclub", zegt Katerberg. "Het gaat wel om het woord van Christus voor de wereld, en dat heeft dus alles te maken met wat er in de wereld gebeurt, zowel op het persoonlijke als op het maatschappelijke vlak."

Alledaagse gekte

"Wat Hans preekt, helpt je om los te komen van de alledaagse gekte", zegt Desiree Schriek.

"Mij gaat het om de gemeenschap", zegt Gerard Koopman. "Ik kom hier niet om meer kans te hebben op het hiernamaals, ik kom niet voor de dominee, ik kom om aardige mensen te ontmoeten en met hen een kop koffie te drinken. Dat is mijn vorm van spiritualiteit. Wat ik trouwens mooi vind: Hans noemt de paus soms wel drie keer in een preek."

"In plaats van God", lacht Peter Visser. "Gods plaatsvervanger."

"Ja, we zijn gek op deze paus", zegt Katerberg. "En onze samenwerking gaat ver, hoor. We vieren elk jaar samen de paascyclus, te beginnen met Witte Donderdag. Officieel mag dat niet, wat de katholieke kerk betreft, omdat het gaat om Christus' instelling van de eucharistie. Wij doen het zo dat het formeel een dienst is die wordt georganiseerd door de protestanten, en dus niet gezamenlijk. Dan kan het."

"Door gewoon samen in deze kerk te zijn, beïnvloeden we elkaar automatisch", zegt Hans Bots, lid van de cantorij. "Mijn vrouw is niet lang geleden overleden, en ik vind het erg plezierig dat ik voor haar een kaarsje kan aansteken in de kerk en dat er een gedenksteentje is. Toen ze ziek was kwam ook de dominee op bezoek, dat was heel waardevol."

"Het gaat om de mensen", zegt Gerard Koopman. "Alleen maar om de mensen."

Viering in de Jacobuskerk in Rolde. Met Tiny van Nimwegen aan het orgel, telling van de opbrengst van de collecte (rechtsboven), en het kostersechtpaar Trijny en Harm Schuring.

Weinig kerkelijk, en nog dalend ook

In Drenthe is het kerkbezoek de afgelopen jaren het sterkst teruggelopen van alle provincies; het CBS noteert een daling van 10 procent. De kerkelijkheid is er toch al laag: 40 procent. Alleen Groningen scoort met 37 procent nog lager. Wel is het beeld in Drenthe zeer divers: de gemeente Aa en Hunze, waarvan Rolde deel uitmaakt, is zeer seculier, met 20 procent kerklidmaatschap en 5 procent kerkbezoek.

De gemeente Hoogeveen vertegenwoordigt het andere uiterste: 51 procent lidmaatschap, 22 procent kerkbezoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden