Niet vaccineren is moreel verwerpelijk

Stel je bent op een feestje en een gast steekt zonder te vragen een sigaret op en blaast de rook in je gezicht. Wat een asociale vent, denk je, en je zegt er waarschijnlijk iets van. Even later raak je in gesprek met een jong stel dat heeft besloten hun kind niet te laten inenten omdat ze bang zijn voor bijwerkingen. Hun zoontje zit op dezelfde crêche als jouw kinderen. Zeg je er iets van?

In de media is veel discussie over de vaccinatieprogramma's in Nederland. Uit nieuwe gegevens blijkt dat het percentage ingeënte kinderen is gedaald, in de Randstad en daarbuiten. Dit is alarmerend nieuws. Vaccinatieprogramma's hebben er namelijk voor gezorgd dat ernstige besmettelijke ziektes als polio, mazelen, de bof en rode hond, in Nederland vrijwel niet meer voorkomen. Toen ik op de lagere school zat, zo'n veertig jaar geleden, had ik nog een klasgenootje die als gevolg van polio verlamd was aan beide benen. Die situatie komt gelukkig bijna niet meer voor. Maar dat kan snel veranderen op het moment dat het publiek, vanwege religieuze of drogredenen, zich niet meer laat inenten.

Waarom is het toch zo lastig om iedereen ingeënt te krijgen? Wat zelden wordt onderkend is dat vaccineren een klassiek sociaal dilemma is, waarbij het algemeen belang in strijd is met het eigenbelang. De bioloog Garret Hardin beschreef in de 'Tragedie van de Meent' hoe een groep herders hun vee liet grazen op gemeenschappelijke weidegronden. Op een bepaald moment beseft iedere herder dat het voordelig is voor hemzelf om extra koeien te laten grazen. Maar als elke herder dat doet raakt de meent overbegraasd en is iedereen slechter af.

Zo is het helaas ook met vaccinatieprogramma's. Het is voor iedereen het beste als elk kind dat op crèche of school zit, ingeënt is tegen besmettelijke ziekten. Als dan een nieuw, besmet kind de klas binnenkomt, kan die niemand aansteken. Toch is er ook een tegenstrijdig familiebelang. Vaccinaties kunnen namelijk bijwerkingen hebben - 1 op de 10 à 20 kinderen wordt er ziek van - en heel soms zijn die bijwerkingen ernstig. Om u gerust te stellen: het verhaal dat vaccinaties tot een verhoogde kans op autisme leiden is een mythe.

De beste uitkomst voor ouders en kind is daarom het kind niet in te enten in de hoop dat de meeste kinderen waar ze mee in aanraking komen wél ingeënt zijn. De situatie waarin de meeste mensen gevaccineerd zijn heet groepsimmuniteit, volgens experts pas als 90 procent van de populatie ingeënt is. Zo niet dan kan er een epidemie uitbreken.

Enkele jaren geleden was er bijvoorbeeld een mazelenepidemie in Nederlandse gemeenten van reformatorische gezindte waar mensen hun kinderen om religieuze redenen niet lieten inenten. Er werden 182 kinderen opgenomen in het ziekenhuis, van wie er één overleed. De besmetting bleef beperkt omdat mensen uit deze gemeenschap zich nauwelijks mengden met groepen waar wél veel kinderen gevaccineerd waren.

In Nigeria was er enkele jaren geleden een polio-epidemie omdat imams hadden beweerd dat de vaccinatie onvruchtbaarheid en hiv kon veroorzaken. Ze zagen vaccinatieprogramma's als een Westerse samenzwering.

Hoe zien effectieve vaccinatieprogramma's er nu uit? De sociale-dilemmatheorie suggereert dat informatie averechts werkt. Als je namelijk lijsten publiceert van percentages gevaccineerden per crèche of school, zouden ouders wel eens rationeel kunnen handelen en hun kind niet laten inenten als blijkt dat de groepsimmuniteit (90 procent) bereikt is. Veel beter is het om sociale normen te beïnvloeden waarin niet-vaccineren, net als roken of pesten, als een moreel verwerpelijke keuze wordt gezien. Nog beter is het om kinderen die geen bewijs hebben van inenting te weigeren op scholen, zoals in de VS gebeurt.

Helaas leven we in een tijd waarin mensen steeds meer twijfelen aan wetenschap, of het nu gaat om vaccinaties of om klimaatverandering. Als het publiek zich verder kant tegen de wetenschap dan kunnen de gevolgen voor de volksgezondheid catastrofaal zijn. Wetenschappelijke kennis is niet zomaar een mening!

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden