Niet 'te lief' voor het Duitse verzet

In zijn recensie van ons boek 'De oorlog achter de oorlog' geeft ds. A. A. Spijkerboer de essentie daarvan adequaat weer. Het ging ons inderdaad om de evocatie van een levenshouding, de strijd “van mensen die vanuit een diepe christelijke overtuiging handelen.” Wanneer Spijkerboer zijn vinger bij een zwakke plek in de publikatie meent te kunnen leggen, begaat hij echter een historische blunder die niet onweersproken kan blijven.

Spijkerboer verwijt ons dat we “toch iets te lief voor het Duitse verzet” zijn geweest. Dat wij “onder de indruk” zijn van de mensen over wie wij hebben verteld, is een juiste constatering. Aan het in zwang zijnde 'debunking' hebben wij geen bijdrage willen leveren. Maar onze recensent had dat graag anders gezien. We hadden erop moeten attenderen dat 'de generaals' het morele verzet tegen Hitler pas steunden “toen Hitler bij Stalingrad een compleet Duits leger te gronde had laten gaan.” Het is om die reden dat Spijkerboer ons boek “historisch niet zo sterk” acht.

Het argument dat Spijkerboer voor dit oordeel aandraagt, deugt echter niet. Inderdaad hebben 'de generaals' zich niet allen direct vanaf 1939 kritisch tegenover Hitler opgesteld. Freiherr von Hammerstein en kolonel Staehle behoorden tot de uitzonderingen. Daar staat tegenover, dat er vanaf 1938-1939 juist vanuit de militaire oppositie diverse pogingen zijn gedaan Hitler 'kaltzustellen'. Aanslagen mislukten of moesten worden uitgesteld, juist vanwege Hitlers successen. “De combinatie van terreur en succes is bijna onbestrijdbaar”, zegt gravin Marion Dönhoff in ons boek.

De voorbeelden van Hammerstein en Staehle kent Spijkerboer blijkbaar niet. Hij schrijft in ieder geval dat “waarschijnlijk nog niemand” van Staehle heeft gehoord (terwijl Staehle onlangs nog uitvoerig is herdacht).

Een voorbeeld van ander vroegtijdig verzet van een hoge Duitse officier, dat van Hans Oster, wordt in de inleiding van ons boek wel uitvoerig gememoreerd. Misschien heeft dominee Spijkerboer daaroverheen gelezen.

Achterhaald

De visie van Spijkerboer op 'de generaals' is sinds lang achterhaald en wordt in de recente geschiedschrijving niet meer in ernst gepresenteerd. Het is een relict uit een verleden waarin linksige intellectuelen geen kans onbenut lieten om alles wat naar behoudzucht zweemde aan de kaak te stellen. In zijn fraaie synthese Staatsstreich (1994) schrijft Joachim Fest over deze interpretatie: “Reeds een oppervlakkige kennisname van de samenhangen leert echter hoe onjuist en vooringenomen deze visie is. Want de vermoedelijk meest beloftevolle verzetsactie ontbrandde in 1938 aan Hitlers beslissing om met geweld buitenlandse politiek te voeren, en ook de voorbereidingen op de tweede actie bij de 'Heeresgruppe Mitte' had vóór Stalingrad en de wending in de oorlog plaats.”

Maar ook al zou Spijkerboers visie niet achterhaald zijn geweest, dan was zijn kritiek nog niet op zijn plaats. We hebben immers geen boek over hét (Duitse) verzet willen schrijven, maar, inderdaad, aan 'de levenshouding' en inspiratie van een bepaalde groep verzetsmensen willen herinneren.

We hebben geen moment de pretentie gehad daarmee hét verzet te hebben getypeerd. In de eerste alinea van 'De oorlog achter de oorlog' hebben we dat ook uitdrukkelijk geformuleerd: “Dit boekje biedt portretten van een aantal personen die tijdens deze periode (1933-1945) vanuit hun christelijke geloofsovertuiging tegen de nationaal-socialistische terreur van Adolf Hitler en diens trawanten in verzet kwamen. Het heeft daarmee een specifieke invalshoek en een bescheiden opzet: het belicht een aspect van deze tijd - het verzet - en doet dit in de vorm van gesprekken met mensen die daarbinnen niet representatief voor het geheel waren.”

Spijkerboer valt de 'minder lieve' slotpassage van onze inleiding wel bij. Daar citeren we Pressers opmerking dat het fascisme, als het ooit terugkeert, “zich ongetwijfeld in het gewaad van het antifascisme zal aandienen.” Voor alle duidelijkheid, het gaat ons daarbij niet zozeer om “de domheid, het fanatisme en de gewelddadigheid”, waardoor volgens Spijkerboer sommige antifascisten worden gekenmerkt.

We bedoelden daarmee het inzicht te verwoorden dat onlangs vooral door de Amsterdamse VU-hoogleraar A. Th. van Deursen is uitgesproken in zijn lezing bij de herdenking van het verzet van LO/LKP. Het ging hen om de strijd voor geestelijke vrijheid. Deze strijd sluit de strijd tegen het racisme en vreemdelingenhaat wel in, maar gaat daarin niet op. De zaak van het verzet heeft zich in de anti-discriminatiewet niet uitgekristalliseerd, omdat deze wet een bedreiging kan vormen voor de vrijheidstradities die de geschiedenis van ons land hebben gevormd en die de inzet waren van de strijd van het christelijk verzet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden