Niet Steiner, maar antroposofen zelf zijn inzet van het conflict

AMSTERDAM - Morgen is een belangrijke dag voor de Antroposofische vereniging. Circa honderd leden roepen dan het bestuur in een buitengewone algemene ledenvergadering ter verantwoording. In het ergste geval leidt dat tot het opstappen van het bestuur en het splijten van de vereniging. De rassenrel rond Steiner was de druppel. De kern van de crisis is de verdeeldheid binnen de vereniging.

Directe aanleiding van de motie van wantrouwen is de reactie van het bestuur na de uitlatingen van toenmalig vice-voorzitter C. Wiechert die in februari in een radio-interview de omstreden rassenleer van Steiner zou hebben onderschreven.

Het bestuur nam door een advertentie in de vier grote dagbladen te plaatsen, volgens bepaalde leden, te schielijk afstand van Steiner. Een andere schop tegen het zere been was het feit dat de leden niet gekend werden in de beslissing van het bestuur.

Rassenkunde

Iedereen kent inmiddels de antroposofische rassenleer-zaak die vorig jaar begon op de Vrije school in Zutphen.

Een moeder ontdekte dat haar kind onderwijs kreeg in het vak 'rassenkunde'. In een schoolschrift vond ze de diverse rassen overzichtelijk in vakjes verdeeld, voorzien van commentaar. Het zwarte ras kreeg het etiket 'baby', het gele ras was ingedeeld als 'puber', het blanke ras heette 'volwassene' en het rode ras stond voor 'oudere'.

Een andere moeder, Toos Jeurissen, was daarvan zo geschrokken, dat zij zich in Steiners theorieën ging verdiepen.

Zij kwam tot de conclusie dat in het werk van Rudolf Steiner (1861-1925), de grondlegger van de antroposofie en de inspirator van de Vrije schoolbeweging, 'geen enkele passage is te vinden waar hij iets positiefs zegt over het zwarte ras'. Zij bundelde haar bevindingen in een brochure die zij naar alle Vrije scholen in Nederland stuurde.

Ajax

In februari kwam het pamflet ter sprake in een radioprogramma van het Humanistisch Verbond waar vice-voorzitter van de Antroposofische vereniging C. Wiechert de vooroordelen nog eens bevestigde: Ajax dankte zijn voetbalsuccessen aan het 'vitaliteitsoverschot' dat het zwarte ras een meerwaarde geeft. In een poging de zaak snel en effectief uit de wereld te helpen, plaatste het bestuur van de Antroposofische vereniging een advertentie. “Voor zover bij Rudolf Steiner sprake is van rassenleer nemen wij daar uitdrukkelijk afstand van” stond daarin.

Dat schoot in het verkeerde keelgat bij nogal wat leden van de Antroposofische vereniging. Dertien van hen deden een oproep aan de leden om hun brief met twee moties te ondertekenen.

Het bestuur had nooit een advertentie in de dagbladen mogen plaatsen, zeker niet zonder overleg met de leden, waarin het afstand neemt van Rudolf Steiners rassenleer. Steiner mag van hen niet geassocieerd worden met discriminatie en daarom moet het bestuur opstappen, schreven de boze leden.

De eerste motie die morgen behandeld wordt stelt dat het bestuur zonder voorafgaand overleg met de leden niet bevoegd was tot het plaatsen van de advertentie van 23 februari. In een tweede motie zegt de groep het vertrouwen in het bestuur op. Wanneer de eerste motie wordt aangenomen, zullen de initiatiefnemers naar verwachting de tweede motie intrekken.

De motie van wantrouwen is inmiddels ondertekend door naar schatting honderd (van de vijfduizend) leden.

Mantel der liefde

Met de zaak-Wiechert worden al veel langer spelende spanningen binnen de vereniging blootgelegd.

Enkele jaren geleden richtte een aantal leden binnen de vereniging een onvredegroepje op. De kritiek vanuit deze groep was dat (1)het bestuur teveel op eigen houtje opereert, (2) op de inbreng van de leden nauwelijks wordt ingegaan, (3) rond het bestuur kliekvorming plaats vindt en (4) de leden te laat geconfronteerd worden met besluiten, zodat zij voor een voldongen feit staan. Zo zijn er vaak om de vrede te bewaren forse meningsverschillen met de mantel der liefde bedekt. Maar de meningsverschillen bleven.

De onvredegroep diende tijdens de algemene ledenvergadering in juni 1995 een motie in voor de oprichting van een 'verenigingskring', een bemiddelend orgaan tussen bestuur en leden. Tijdens een bijzondere algemene ledenvergadering enkele maanden later werd de motie afgestemd. Het zijn voor een deel dezelfde mensen van het onvredegroepje die nu ook het initiatief hebben genomen tot de motie van wantrouwen in de racismezaak.

Rekkelijken en preciezen

Om het nog eens ingewikkelder te maken bestaan er grofweg twee groepen binnen de vereniging: de 'rekkelijken' en de 'preciezen' of de 'realo's' en de 'fundi's'.

Redacteur van het antroposofisch tijdschrift Jonas, Ad van der Neut: “Zwart-wit gezegd gaan de rekkelijken uit van de huidige maatschappij. Zij vragen zich af hoe je je daar vanuit de antroposofie kunt aansluiten.

De preciezen zullen tot in de lengte van dagen het totale werk van Steiner verdedigen en proberen dat op de maatschappij te plakken.''

Het zijn over het algemeen de rekkelijken die zich distantiëren van bepaalde uitspraken van Steiner in zijn rassenleer en zeggen dat dit niet meer past in deze tijd. De preciezen verdedigen de uitspraken van Steiner.

Mario Matthijsen, een van de initiatiefnemers van de motie is terughoudend in zijn commentaar; “het is een delicate, emotionele toestand”. Hij hoopt dat de extra ledenvergadering morgen ertoe leidt dat het bestuur zich wat aantrekt van de kritiek en “weer naar de buitenwereld treedt met een rectificatie”.

Als blijkt dat de meerderheid van de leden achter de werkstijl van het bestuur staat, zal er wat hem betreft, goed gepraat moeten worden over: “Wat doe je met die minderheidsgroep”.

Ook Wim Veltman, een van de initiatiefnemers van de motie van wantrouwen, is van mening dat het bestuur een rectificatie zal moeten plaatsen. Maar, daarmee is de zaak nog niet afgedaan zegt hij. “De schade die maatschappelijk is aangericht blijft hangen. De antroposofie wordt nu regelrecht met racisme in verband gebracht: Steiner was toch een racist. Mensen worden gewaarschuwd hun kinderen niet naar de Vrije school te sturen vanwege vermeend racisme. Als je ziet wat wij allemaal voor de bevolking van de derde wereld doen . . . Wij moeten binnen en buiten de vereniging tot duidelijke uitspraken komen. Hoe zit het met dat rassengedoe? Ik ben voor een bijeenkomst met deskundigen waarin uitvoerig wordt ingegaan op uitspraken van Steiner”.

Veltman: “Vele leden zijn bang voor splitsing binnen de vereniging wanneer het bestuur opstapt. Ik zeg dan: splitsing hoeft helemaal niet, er komt gewoon een nieuw bestuur.”

Individualistisch

Dr. Hugo Verbrugh, docent filosofie aan de medische faculteit van de Erasmus Universiteit in Rotterdam en kritisch lid van de Antroposofische vereniging, is al 25 jaar bezig de vereniging open te breken, maar het werk lijkt steeds “als een nachtkaars uit te gaan”.

Wil de vereniging wel openheid, vraagt Verbrugh zich af.

Een van de oorzaken van de moeizame communicatie van de Antroposofische vereniging, zowel intern als extern, is volgens hem, het individualistische karakter van de antroposofie. Omdat iedere antroposoof zijn of haar eigen waarheid moet onderzoeken kan de vereniging niet naar buiten treden met een gemeenschappelijk standpunt.

Toch wordt van antroposofische organisaties steeds meer gevraagd zich maatschappelijk als groep te manifesteren omdat de antroposofie op verschillende terreinen (geneeskunde, onderwijs) meer bekendheid heeft gekregen.

“Nu is er iets nieuws ontstaan”, zegt Verbrugh, “omdat het bestuur van de Antroposofische vereniging zich voor het eerst publiekelijk heeft uitsproken en dat ook nog extreem onhandig heeft gedaan”. Resultaat: een opengebroken beerput en een motie van wantrouwen naar het bestuur.

De Antroposofische vereniging kan op het gebied van communicatie heel wat leren van de Erasmus Universiteit meent de filosofiedocent. “Strijd is de vader van alle dingen”, roept hij zwaaiend met zijn armen. “Zo gaat het hier op de Erasmus Universiteit, je hebt een idee, je zegt: ik denk dat het zo is, zou je zo goed willen zijn hier gaten in te schieten? Als er teveel gaten zijn geschoten neem je samen nog een borrel.”

Dit gatenschieten is niet de huisstijl van de Antroposofische vereniging. Daarom is Verbrugh met zijn roep om openheid, confrontatie en kritiek ook een luis in de pels van de vereniging, zij het een gewaardeerde.

Verbrugh: “Ze hebben sympathie voor wat ik doe en zeggen: we hebben mensen als jij nodig. Dan zeg ik: maar gebruik me dan! Buiten de Antroposofische vereniging vind ik vaak meer antroposofie dan er binnen.”

Karma

Wanneer je iets wilt weten over de inhoud van de antroposofie kom je al snel terecht bij begrippen als karma en reïncarnatie. Vanuit het perspectief van karma en reïncarnatie is volgens Verbrugh ook een aantal problemen in de vereniging te verklaren. Velen zijn bij de Antroposofische vereniging terechtgekomen met karmische motieven, zegt hij.

“Karma is datgene wat je meeneemt uit een vorig leven naar dit leven. Als je bijvoorbeeld in je vorige leven een speciale relatie had met muziek en je komt in een volgend leven bij ouders die niets van muziek moeten hebben, dan heb je een karmisch probleem.

Welnu, veel mensen komen via de weg van het karma naar de vereniging, zij komen met een intentie maar die mislukt. Zij gaan ruzie maken. Dat hebben de antroposofen overigens al van meetaf aan gedaan''.

Verbrugh: “Plat gezegd, in de vereniging zitten veel mensen die therapie nodig hebben, maar te stom of te therapiebehoeftig zijn om dat toe te geven. Ze komen naar de vereniging omdat ze wel aanvoelen dat Steiner een genie was.”

Is de tijd rijp voor vernieuwing binnen de vereniging? Verbrugh: “Ik verwacht dat ik betrokken zal raken bij die mensen die de opengebroken beerput verder zullen opengraven en de smurrie eruithalen. Ik spreek de hoop en verwachting uit van een nieuwe ontwikkeling.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden