Column

Niet PVV, maar EU staat voor vrijheid

Beeld thinkstock

De historicus Johan Huizinga schreef tachtig jaar geleden dat 'in onze westelijkheid' onze kracht en zelfs de reden van ons bestaan ligt. De grens van Delfzijl tot Vaals scheidde niet alleen Nederland van Duitsland, maar ook West- van Midden-Europa. 'Wij horen aan de Atlantische kant. Ons zwaartepunt ligt op en over zee', aldus Huizinga in zijn essay 'Nederlands geestesmerk' over onze volksaard, dat hij schreef in 1935.

Hoewel grenzen relatiever zijn geworden in een wereld die in veel opzichten kleiner wordt, zijn de waarnemingen van Huizinga minder gedateerd dan op het eerste oog lijkt. Nederland is economisch sterk afhankelijk van Duitsland en het bredere Europese achterland, maar in culturele en mentale zin trekt de blik nog altijd westwaarts.

Voor Huizinga hadden zijn noties, twee jaar nadat in Duitsland Hitler aan de macht kwam, vooral politieke betekenis. 'Ons gezelschap is dat van de westelijke volkeren, van het grote volk in de eerste plaats, dat de moderne staatsorde schiep, en nog de vrijheid handhaaft'. In het woordje 'nog' school zijn bezorgdheid over wat zich voorbij de oostgrens afspeelde en achteraf kon worden vastgesteld dat het een voorspellende waarde had.

Atlantische kant
Vanzelfsprekend plaatste Huizinga zijn waarnemingen in historisch perspectief. De meeste Europese landen, schreef hij, hebben hun vorming te danken aan een beginsel van heerschappij. Er zijn er maar enkele, die aan een strijd om vrijheid hun bestaan en hun wezen danken. Nederland en de Verenigde Staten hebben dat gemeen. 'Vrijheid, hoe eng ook verstaan, is de gist van onze natie geweest'.

In deze diepte van de geschiedenis ligt mogelijk een verklaring voor de aarzeling die van begin af aan de Europese samenwerking heeft begeleid. In elk geval heeft Nederland, hoezeer ook overtuigd van de belangen van samenwerking op het continent, altijd één oog gericht gehouden op de 'Atlantische kant'.

De geopolitieke realiteit in de wereld van nu is een gans andere dan in de jaren dertig van de vorige eeuw. Maar oude reflexen zijn hardnekkig. Het onderscheid tussen West- en Midden-Europa wordt niet meer zo gevoeld, maar de weerstand tegen de Europese samenwerking is hier gegroeid naarmate de Unie verder in oostelijke richting opschoof. Het perspectief van een Turks lidmaatschap was in 2004 de directe aanleiding voor de breuk tussen de VVD en Geert Wilders.

Vrijwillig
Huizinga accentueerde destijds de betekenis van Nederland als natiestaat uit beduchtheid voor 'de moderne volksdespotie' ten oosten van de lijn Delfzijl - Vaals en uit liefde voor 'het kostbare erfgoed van vrijheid'. In de Atlantische band zag hij, niet ten onrechte, dat erfgoed het beste geborgd. Opereert Wilders nu in lijn met Huizinga door zich met een beroep op de vrijheid tegen het 'Brusselse monster' te keren?

Nee. Het bijzondere van de Europese samenwerking is dat zij vrijwillig tot stand is gekomen. De Unie is niet gevormd uit 'het beginsel van heerschappij', maar juist om na twee verwoestende wereldoorlogen de heerschappij van één land te breken en vrede, vrijheid en welvaart op het continent te waarborgen. De Oost-Europese landen, die na de ineenstorting van hun autocratische regimes in 1989 tot de Unie toetraden, hebben dat met die stap beter op waarde geschat dan de West-Europese landen. Hier leek de angst voor de Poolse loodgieter de afgelopen jaren groter dan die voor de Russische beer in de Koude Oorlog.

Met die vrijwillige basis heeft Europa zelfs een voorsprong genomen op Amerika, dat een burgeroorlog nodig had om de eenheid te bewerkstelligen. De sentimenten en ressentimenten daarover werken nog altijd door in de politieke en culturele verhoudingen in de VS. Richard Cohen, columnist van The Washington Post, drukte dat in 2011 scherp uit met de waarneming 'dat je niet op Obama kon hebben gestemd zonder het gevoel een schot in de Burgeroorlog te hebben gelost'.

De door Wilders en zijn geestverwanten elders opgeroepen tegenstelling tussen natiestaat en Europa is een valse en zou daarom een verkeerde inzet zijn van de Europese verkiezingen in mei. Onze kracht en de reden van ons bestaan liggen in Europa.

 
De angst voor de Poolse loodgieter leek de afgelopen jaren groter dan die voor de Russische beer in de Koude Oorlog
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden