Recensie

Niet iedereen was een Titiaan of een Rafaël

Francesco Francia: 'Madonna met kind en Johannes de Doper', ca. 1490-1500.Beeld Pinacoteca Tosio Martinengo

Rijksmuseum Twenthe heeft alweer een publiekstrekker in huis met renaissance-schilderijen uit het Italiaanse Brescia. Maar een topcollectie is dit niet, en dat is een kleine teleurstelling.

Schilderen is zo moeilijk. Een hoofd dat niet op de romp past, een blote baby die in een bodystocking verpakt lijkt, een opgeplakte baard, personages die niet in het ruimtelijke decor passen: wat kan er in de kunst veel misgaan.

Als een schilderij deze gedachte oproept, is er sprake van heel oude kunst uit de Middeleeuwen, toen belangrijke kennis over bijvoorbeeld perspectief nog niet bestond, óf van niet zo heel goede kunst.

Dat laatste is het geval in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede, waar een collectie uit de Pinacoteca Tosio Martinengo van het Noord-Italiaanse plaatsje Brescia, gelegen tussen Milaan en Venetië, is te zien. ‘In het hart van de Renaissance’, heet de tentoonstelling. De werken die er te zien zijn komen uit de zestiende eeuw.

Onbeholpen

In die periode was kennis van het centraalperspectief en van de anatomie van het menselijk lichaam ruim aanwezig. In de vijftiende eeuw sprong de schilderkunst, met name rond Florence, van onbeholpenheid naar perfectie. Zo leren ons de schilderijen van onder andere Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël. Deze kunstenaars schilderden een volmaakte wereld vol harmonie en schoonheid. Maar kennelijk was dat niet elke collega uit die tijd gegeven.

Lang niet alle kunst die in Enschede is te zien, mankeert iets. Integendeel. Er hangen twee prachtige Rafaëls, een karakteristieke Tintoretto, een zeer innemende Lotto en een goed geslaagde Giovanni Bellini. Maar een topcollectie, zoals te zien in Rome, Florence en sommige Europese hoofdsteden, is dit niet. En dat is een kleine teleurstelling na de ronkende reclame van het Enschedese museum.

Toch is het heel begrijpelijk dat Rijksmuseum Twenthe toehapte toen hoofd collectie Paul Knolle van de mogelijkheid hoorde deze collectie naar Nederland te halen. Het museum in Brescia moest tijdelijk sluiten voor een verbouwing, een deel van de collectie zou als tentoonstelling door Europa reizen. En zo hangen de werken nu na Warschau en Helsinki in Enschede.

Schitterende kleuren

Dat is bijzonder, omdat er in Nederlandse musea bijna nooit Italiaanse schilderijen uit de periode 1500-1550 te zien zijn. In het verleden zijn ze wel in Nederland verzameld, maar nooit in de musea terechtgekomen. Kansen om deze kunst te kopen - bijvoorbeeld toen de collectie van Koning Willem II werd geveild - liet de regering in de negentiende eeuw voorbijgaan. De overheid moest zich immers volgens het Thorbecke-adagium ver van kunst houden. En daar gingen de Rafaëls en Titiaans: naar Engeland, Duitsland, Frankrijk. Nu hebben alleen het Haarlemse Teylers Museum en Museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam mooie collecties Renaissance-tekeningen.

Maar de komende maanden kunnen we ervoor naar Enschede. En het museum heeft er alles aan gedaan om de 45 schilderijen die het in bruikleen kreeg, goed tot hun recht te laten komen. Zo zijn de muren in verschillende schitterende kleuren geverfd en hangen de schilderijen zo ver uit elkaar dat elk werk de aandacht krijgt die het verdient. De getoonde kunst komt (bijna) alle uit Noord-Italië, waar de invloed van boven de Alpen het sterkst was. Op de tekstbordjes wordt daar waar mogelijk de aandacht op gevestigd. Dat aspect geeft toch een soort thema mee aan deze uiteenlopende verzameling werken, die als enige kenmerk heeft dat ze uit Brescia komt.

Topstuk

Het topstuk is toch wel de ‘Zegenende Christus’ van Rafaël, die overal in de stad op affiches te zien is en de hele zijkant van het Enschedese stadskantoor siert. Maar in werkelijkheid is het werk niet veel groter dan een A4’tje. Ernaast hangt een net zo klein jeugdwerk van Rafaël, een fragment van een altaarstuk. Beide geschilderd in Urbino, dus niet in Noord-Italië. Toch is het genieten van de zachtaardige blik van de engel en vooral van de Christus. Er valt een prachtig licht op zijn lichaam, dat bijna perfect is. Hoofd, handen, polsen, het kleine beetje bloed aan zijn wonden: meesterlijk geschilderd.

In de eerste zaal hangen meer mooie werken uit de vroege Renaissance. Zoals een verstilde ‘Maria met kind’ van Bellini en een ‘Madonna met kind en Johannes de Doper’ van Francesco Francia, waarop een wijsneuzig kindje Jezus in een bijbeltje zit te bladeren. De Madonna lijkt een zusje van de lieflijke madonna’s van Rafaël.

Lorenzo Lotto

Ook hangt in deze zaal een prachtig ‘Portret van een vrouw als Salome’ van Moretto da Brescia, een meester die ruim vertegenwoordigd is in deze collectie. Fluweel, bont, satijn, metaal, steen, huid, haar: als je ernaar kijkt, kun je het bijna voelen. Het is een van de weinige geslaagde portretten die er hangen. De prachtige Salome heeft een intrigerende blik, maar veel van de andere portretten zijn suffe koppen met anatomische tekortkomingen. In een groter museum als het Palazzo Pitti in Florence zou je deze snel voorbij lopen. Zelfs Titiaans ‘Portret van Don Diego Hurtado de Mendoza’ is kleurloos.

De religieuze schilderijen die er hangen zijn dan weer wat interessanter, al missen de meeste iets intrigerends dat ze meer maakt dan een mooi plaatje. Moretto’s ‘Heilige Nicolaas van Bari’ die met kindertjes bij de troon van Maria met kind staat, steelt de show. Ook Savoldo en Romanino, twee andere schilders van Bresciaanse bodem, maken indruk.

Maar we bereiken pas weer het topniveau met de twee werken van Lorenzo Lotto. Originele compositie, prachtig geschilderde kleding en psychologisch interessant. En kijk toch hoe lief de herders - in werkelijkheid portretten van de opdrachtgevers - het kindje laten spelen met het lam, dat als een vooruitwijzing zijn schaduw over het gezichtje laat vallen. Dat soort inzichten, in verf uitgevoerd, maken het verschil. Dan begrijp je het enthousiasme over de renaissance in Enschede.

Het Hart van de Renaissance is nog tot en met 18 juni te zien in het Rijksmuseum Twenthe, Enschede.

***

Info. www.rijksmuseumtwenthe.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden