'Niet getreurd, de ontwikkeling gaat zijn gang'

In een brief vraagt Dirk Schermerhorn het thuisfront in De Rijp om scheermesjes op te sturen. Die zijn in de Sovjet-Unie niet te krijgen. Het is vrijwel de enige wanklank in de correspondentie. Verder is het leven in het nieuwe vaderland, de Sovjet-Unie, druk maar aangenaam. Per slot wordt er gebouwd aan de nieuwe communistische samenleving.

Vooral in de jaren twintig trokken tientallen Nederlanders naar de Sovjet-Unie om te helpen bij de opbouw van de republiek. Dirk Schermerhorn was een van hen. Zij moeten hard werken en komen terecht in de bizarre machinaties van de stalinisten en trotskisten. In de loop der jaren neemt ook de angst toe af te wijken van de juiste communistische koers.

Schermerhorn, een opgewekt mens, wist al tijdens zijn studie in Delft hoe de samenleving in elkaar stak. Op 31 januari 1923 schrijft hij aan zijn ouders: ,,Hele lange stille avonden zoo op je kamer als je niet veel anders hoort dan de wind en af en toe regen. Ja 't leven is toch mooi ook. En ik ben werkelijk zo tevreden en gelukkig, voor mezelf. Wat daarbuiten is, is iets anders. Dan moet je niet denken aan de millioenen en millioenen die een ellendig bestaan voortslepen, wie de vrede en 't geluk niet is gegund. Vooral in onze tijd waarin hele volken sterven en lijden aan de misdaden van de hele maatschappij. Daarin ben ik opstandig, wil ik verzet, om met degene die 't zelfde willen, de wereld om te vormen op dat de menschen elkaar niet hoeven te vermoorden. Niet de een al zijn arbeid aanwenden opdat de ander zijn uitspattingen ermee betalen kan. Daarom willen wij de gemeenschap van alle werkers. Die geest van verzet en opstandigheid tegen de wereld is er.''

De brieven die de Sovjet-gangers aan hun familie schreven, worden bewaard bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Uit de documentatie ontstaat een fascinerend beeld van hun levens in onder meer Siberië en Moskou.

Na de aankomst in de Sovjet-Unie trekt Schermerhorn met zijn vrouw Frans naar de arbeiderskolonie Koezbas in het Siberische Kemerovo. Als ingenieur is hij belast met het bouwen van bruggen en spoorlijnen. De kolonie werkt verder driftig aan een nieuwe chemische fabriek.

Bij de opbouw van de kolonie en de industrie speelden de Nederlanders Koos en Nel Visch een belangrijke rol. Visch was metaalkundige en zijn vrouw werkte in ziekenhuizen en daarna in het onderwijs.

Zij beschrijven in hun brieven hoe de Nederlanders samen 'naar meetings' gaan of 'naar de mijnen en werkplaatsen'. ,,Ik ben een kind van deze wereld, een wereld die bandieten hebben gemaakt tot een hel en die wij revolutioneren weer gezond moeten maken'', noteert Koos Visch in 1923.

Sebald Rutgers is een andere steunpilaar van de kolonie. Deze waterbouwkundige werkte jaren in de Rotterdamse haven en vertrok daarna als vertegenwoordiger van de Nederlandse Spoorwegen naar de Verenigde Staten en hij werkte ook in Indonesië. In al die landen was hij betrokken bij de socialistische beweging.

Lenin maakte dankbaar gebruik van de internationale kennis van Rutgers. De Nederlander had al in de jaren twintig toegang tot de hoogste kringen van het Kremlin. Hij trad op als leider van de kolonie in Kemerovo.

Schermerhorn, een boerenzoon, vertelt in een brief hoe in 1927 het tienjarig bestaan van de republiek wordt gevierd. Met een versierde trein gaan de revolutionaire arbeiders naar de partijconferentie. Voorop de locomotief is een groot portret van Lenin bevestigd. In allerlei dorpen en steden wordt halt gehouden en zijn er feesten en demonstraties.

Hij noteert driftig: ,,Jullie kranten zullen er wel grotendeels over zwijgen'' (...) ,,Ook Willems deftige Vaderland zal er wel niet anders dan een schampere opmerking voor over hebben. Afin, niet getreurd. De ontwikkeling gaat toch zijn gang.''

De brieven gaan vooral over het dagelijks leven. Over het weer, de inrichting van het huis en over hoe het toch met Willem is en of hij ook weer eens wil schrijven. Terloops geeft Dirk Schermerhorn een oom advies over de bouw van een gierput.

Schermerhorn werkte onder meer aan de spoorlijn van Turkestan naar Siberië en daarvoor moet hij herhaaldelijk dagen of weken op pad. In de loop der jaren nemen de klachten van zijn vrouw Fransje toe. Zij schrijft in november 1932 naar De Rijp: ,,Wij maken het allen best. Alleen Dirk kon wel wat beter. Hij heeft een verbazend drukke werkkring. Ik zie hem betrekkelijk weinig.''

Een paar jaar later in Moskou werkt Schermerhorn aan de ondergrondse. De metro doet Schermerhorn de das om. Hij klimt sterk in de hiërarchie. Tijdens de 'zuiveringen' onder Stalin moet hij op zijn tellen passen. In het boek De vermoorde droom reconstrueert Hans Olink de levens van een aantal Sovjet-gangers. Daarin staat dat Schermerhorn werd verweten dat hij de trotskisten onder zijn personeel onvoldoende bestreed.

Schermerhorn neemt geen blad voor de mond en bekritiseert de bureaucratisering van het staatsapparaat. Op 14 oktober 1937 wordt hij gearresteerd. Niemand heeft ooit nog iets van hem vernomen. Olink, die KGB-archieven bestudeerde, meldt dat hij op 26 november 1937 wordt geëxecuteerd. Op een partijcongres wordt Schermerhorn afgeschilderd als staatsvijand.

Zijn echtgenote Frans vernietigt de persoonlijke bezittingen van Dirk en vertelt de lokale communistische partij wat ze van hem weet. Of ze alles vertelt en of ze de waarheid spreekt, is onduidelijk. Zij wil voorkomen dat ook zij slachtoffer wordt in de toenemende vervolging van zogeheten contra-revolutionairen.

Dat mislukt. Ze wordt met drie kinderen in 1938 verbannen naar Mordarvië in Siberië en werkt tot 1946 in een fabriek. Zij sterft daar in 1953. Het echtpaar wordt tijdens de destalinisatie gerehabiliteerd.

Koos Visch overlijdt ook jong. Op 43-jarige leeftijd. Zijn vrouw Nel blijft nog een aantal jaren in Moskou waar ze als docente aan de Nederlandse school werkt. Zij keert in 1947 terug naar Nederland.

Sebald Rutgers keert in 1938 terug naar Nederland. Zelf schijnt hij het nooit als een vlucht getypeerd te hebben en hij blijft als vooraanstaand CPN-lid de Sovjet-Unie verdedigen. Hij vertrekt wel uit Moskou in een tijd dat steeds meer prominente communisten worden beschuldigd van revisionisme. Het wordt echt link als zijn beschermer Boecharin wordt doodgeschoten.

Kinderen van Nederlandse Sovjet-gangers als Rutgers en Schermerhorn wonen nog in Rusland. In het archief-Schermerhorn zit een brief uit 1990. Een dochter van Frans en Dirk schrijft haar familie in Nederland dat het 'moeilijk is om aan het verleden te denken' en zij vertelt hoe zij met haar moeder in Siberië in een kamer van 10 tot 12 vierkante meter woonde. Ze is nu allang verhuisd en heeft elders een bestaan opgebouwd.

In de brief reageert zij op het voorstel uit Nederland om een gedenkteken op te richten bij het graf van haar moeder. ,,Het is meer dan 36 jaar geleden. Er was niemand om voor het graf te zorgen. Het houten kruis is zeker vergaan en de plek van het graf is nauwelijks terug te vinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden