'Niet de werkelijkheid, maar weer een mythe'

Het lukt Spielberg altijd weer. Of het nu ging om 'Close encounters of the third kind', 'E.T.', 'Schindler's list' of nu weer 'Saving private Ryan', nooit blijft het internationale debat uit.

Hoewel dit keer de meeste recensies juichend zijn en enkele kranten, waaronder de New York Times, 'Saving private Ryan' the film to end all wars noemen, zijn er toch ook wat kritischer beschouwingen verschenen, waarin juist bij die laatste gedachte nogal gehuiverd wordt.

Want dat is nogal wat, een film die alle oorlogen tot een halt zou moeten roepen, omdat hij toont hoe verschrikkelijk de oorlog wel is. Ook vóór 'Saving private Ryan' zal niemand het in zijn hoofd gehaald hebben om te zeggen dat oorlog niet verschrikkelijk is. Zelfs Serviërs huiveren voor oorlog, maar soms is hij er voor je het weet. Zie Vietnam, zie de Golfoorlog, zie Joegoslavië. Geen film die ooit een oorlog heeft doen voorkomen, de beelden van Capa niet, die van 'The longest day', 'Apocalypse now' en 'Platoon' niet en helaas voor Spielberg zal dat ook voor zijn film gelden. Foto's, boeken en monumenten idem dito.

De belangrijkste critici van de film, Andreas Kilb in Die Zeit en Louis Menand in The New York Review trekken ook hun wenkbrauwen op bij de lyrische gedachte dat de oorlog het na Spielberg wel kan schudden, maar hun kritiek gaat verder. Kilb stoort zich vooral aan de suggestie van Spielberg dat zijn film de werkelijke oorlogsdood en met name die van de invasie in Normandië van '44 zou doen ervaren. “De dood zou ons eindelijk zo getoond worden zoals het werkelijk was”, schrijft hij in zijn artikel 'De dood op Omaha Beach'. “Maar”, vervolgt hij: “Hoe was het dan?” Om daarna aan te tonen dat Spielberg in twintig minuten tijd inderdaad, met de camera op ooghoogte, laat zien hoe gruwelijk de wonden en de geluiden waren, hoe bloed, zand, kogels en ingewanden rondvliegen en hoe...

Zo was het dus niet, schrijft Kilb als hij alles beschreven heeft wat Spielberg gefilmd heeft. “De waarheid is ook hier een reconstructie, een knappe weliswaar, met alle technische hoogstandjes die daar bij komen, maar toch.” Bovendien, hoe knap de scènes op Omaha Beach ook gereconstrueerd zijn, de film gaat na die twintig minuten wel verder en blijkt dan opeens in geen enkel opzicht anders dan andere patriottische oorlogsspektakelfilms zoals 'Platoon' en 'The longest day'. Kilb eindigt dan ook cynisch als hij schrijft: “Opofferingsgezindheid en heldendood. Acht soldaten sterven voor één, en Spielbergs eerzucht sterft voor een goed doel: succes.”

De kritiek van Menand in The New York Review sluit er op aan, al geeft hij de echte ervaring van het sterven een originele draai. Dat Spielberg de ervaring van het sneuvelen en de angst die daar aan voorafgaat probeert te pakken, snapt hij wel, maar dat toont nog niet de ergste verschrikking van de oorlog. “Dat is niet de mogelijkheid dat iemand jou zal vermoorden, het is de mogelijkheid dat je iemand anders zult vermoorden.” Het ergste van de oorlog is niet dat er talloze mensen sneuvelen, maar het diepere idee dat de mens zelf in een beest, een vernietiger verandert. Menand stoort zich er daarom aan dat de Amerikanen als slachtoffers sneuvelen en de Duitsers als anonieme zoutpilaren. Zo heeft Spielberg aan een mythe gewerkt, die het publiek 'de oorlog wel doet voelen, maar niet de kans geeft erover na te denken.'

Kevin Myers van de Irish Times tenslotte, haalt een Ierse Normandië-ganger (Paddy Devlin) aan om Spielbergs 'werkelijke oorlog' te ontmaskeren: “Het opvallendste was niet de hevigheid van het gevecht, maar juist het feit dat je de oorlog nauwelijks ervoer.” Devlin: “Ik herinner me vooral het wachten, met de rug tegen een heg, en de wetenschap dat er een veldje naast je doden konden vallen. Maar je zag niets en je wist niets. Dat was het ergste.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden