Boekrecensie

Niet de plot, maar het leven zelf drijft het verhaal in het nieuwe boek van Johan Harstad voort

johan harstad Beeld RV

In de dikke nieuwe roman van Johan Harstad heersen chaos, mazzel & spijt: het leven zelf.

Wie wil er in deze tijd nog een boek van meer dan duizend pagina's lezen? Die vraag dringt zich op bij het vasthouden van een kluit als 'Max, Mischa & het Tet-offensief'. De Noorse auteur Johan Harstad (1979) schreef met dit boek in meest letterlijke zin zijn magnum opus: ruim twaalfhonderd pagina's. Zelf heb ik een ambivalente houding ten opzichte van 'zeer dikke boeken'. Scepsis en gretigheid vechten om voorrang. Scepsis, omdat de schrijver die denkt mij veertig uur te kunnen gijzelen maar beter kan zorgen dat zijn boek verschrikkelijk goed is. Gretigheid, omdat ik eigenlijk geen groter genoegen ken dan mij volledig uit te leveren aan een leesavontuur waar geen einde aan lijkt te komen.

Aan Harstads debuut 'Buzz Aldrin, waar ben je gebleven?' (2006), ook een flinke pil trouwens, beleefde ik destijds veel plezier - en ik was niet de enige: televisiemaker Arjen Lubach noemt zich een fan van de Noor. Met 'Max, Mischa & het Tet-offensief' is Harstad terug, met opnieuw een eigenzinnig, tegendraads en verrassend boek. Maar of de fans van 'Buzz Aldrin' ermee zullen weglopen, is de vraag.

Eenzaam uit vrije wil

In 'Max, Mischa & het Tet-offensief' maken we kennis met theaterregisseur Max Hansen, op tournee door de VS met een voorstelling. Hij is 35 jaar, eenzaam uit vrije wil - lijkt het - hij verplaatst zich met een oude auto van stad naar stad en blikt terug op zijn leven-tot-nu toe. "Ik heb aan het begin van mijn carrière de fout gemaakt dat ik mijn ziel in mijn werk legde. Dat moet je niet doen, want je krijgt hem niet terug, niet in dezelfde staat tenminste."

We lezen hoe Max als dertienjarige met zijn ouders van Stavanger in Noorwegen naar Long Island, New York verhuist. Hij moet zijn vriendjes, met wie hij vol overgave in het bos oorlogen naspeelde (Vietnam), voorgoed achterlaten en voelt zich ontheemd. Max bloeit op als hij Mordecai leert kennen, met wie hij zijn fascinatie voor film (met name 'Apocalypse Now') en toneel deelt. Op vakantie ontmoeten ze Mischa, een kunstenares die lijkt op de jonge Shelley Duvall, de actrice uit 'The Shining' (haar portret siert de omslag van het boek). Max, een puber nog, krijgt een innige relatie met de zeven jaar oudere Mischa. Dan is er ook nog een wat geheimzinnige oom van Max: Owen - eigenlijk Ove - die in Vietnam heeft gediend om een green card te bemachtigen. Tussen Max en zijn oom, die muzikant is, ontstaat een hechte band. Ze betrekken zelfs samen een flat in Manhattan, het lijkt een heus kunstenaarscollectief: een componist, een regisseur en een schilderes, maar artistiek gezien gaat ieder zijn of haars weegs, en dat leidt ook tot onbegrip en verwijdering. Het leven komt ertussen, zou je kunnen zeggen, het verandert de liefde en de vriendschap, verdiept ze, holt ze uit.

Weinig invloed

De mens beweegt mee met het leven, geniet ervan of ziet het met lede ogen aan, maar heeft uiteindelijk weinig invloed en kan één ding in ieder geval nooit: aan zichzelf ontsnappen. Dat is waar dit boek over gaat. Niet de plot, maar het leven zelf drijft het verhaal voort. Er is chaos, toeval, mazzel, pech, er zijn verkeerde keuzes, verlies, spijt, en altijd maar die wereld die inwerkt op alles wat je doet en denkt. De hoofdpersonen proberen manmoedig in al die zaken betekenis te vinden, om grip te krijgen, om door te kunnen gaan. Harstad slaagt erin deze thematiek zichtbaar en voelbaar te maken. Met de eerste regel, ritmisch een hamerend, doet hij dat al: "De dag begint. Niets aan te doen. Niets, door niets en niemand niet."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld RV

Tegelijkertijd vliegt Harstad met regelmaat uit de bocht. Hij lijkt zichzelf vaak niet in de hand te hebben in de ellenlange zinnen (soms meer dan een pagina lang), richtingloze terzijdes en soms behoorlijk saaie uitweidingen over kunstwerken die de lezer niet kan zien en die ook helemaal niet bestaan. Het is best apart dat Harstad zijn verhaal heeft opgetuigd met een eindeloze reeks niet-bestaande toneelstukken, films en schilderijen, niet alleen van Max en Mischa, maar ook van andere kunstenaars die nooit geleefd hebben. Al die fictieve kunst wordt ook nog uitvoerig beschreven en pagina's lang geanalyseerd. Stelt u zich voor dat u op dit moment een recensie van een fictief boek leest. Zoiets dus. Harstad is behalve schrijver, muzikant, film- en toneelkenner en ook nog grafisch ontwerper. Die veelzijdigheid geeft hij ruim baan. Echter, al lezend vond ik het behalve langdradig ook nogal problematisch: wat wil de schrijver hiermee? Menigmaal noteerde ik licht wanhopig in de kantlijn: 'Waarom?'

Maar laten we niet vergeten dat Harstad geweldig kan schrijven. Soms hanteert hij de droge, observerende stijl die tegenwoordig in de mode is, en soms lijkt hij op een improviserende jazzmuzikant die zichzelf mee laat slepen door zijn spel en totaal niet bang is larmoyant over te komen.

Kaagzang

Zo is de scène van de begrafenis van een van de hoofdpersonen (ik vertel niet over wie het gaat) absoluut memorabel. In een klaagzang die vele pagina's beslaat, beschrijft Max alle aanwezigen om zijn eigen verdriet op afstand te houden: "Daar zit een meisje dat alle gevoelige details rond zijn dood meent te weten en niets liever wil dan die met anderen delen.

Daar zit de man die graag in zingen zou willen uitbarsten.

Daar zit een grootvader die zich afvraagt hoeveel van dezelfde gezichten op zijn begrafenis zullen verschijnen..."

En zo gaat dat door, de opsomming wordt vanzelf muziek door dat 'daar zit...', en je weet: hij eindigt onherroepelijk bij zichzelf, en bij de persoon in de kist.

De voorspelbare kritiek luidt dat Harstad minstens driehonderd pagina's had kunnen schrappen, onder begeleiding van een strenge redacteur. Dat geloof ik niet. Harstad wil met deze monumentale roman een soort 'Gesamtkunstwerk' maken van taal, beeldende kunst, muziek en theater. Iedere kunstvorm moet er een wezenlijke rol in spelen. Ook geen toeval: iedere hoofdpersoon vertegenwoordigt zo'n kunstvorm. En dan is er ook nog de wereld die inwerkt op de levens van deze mensen, en op hun kunst: Vietnam, de val van de Muur, 11 september, orkaan Sandy die over New York raast.

Achteraf ging ik al die passages waar ik waarom? bij schreef, beschouwen als penseelstreken op een doek, die van dichtbij op willekeurig geklieder lijken, maar die wanneer je een paar stappen terug doet op zijn gegaan in het grote geheel en ongemerkt bijdragen aan de impact van het schilderij. Zo kun je dit caleidoscopische boek lezen en beschouwen. Maar ook als alles op zijn plaats valt, en Harstads doel helder is, dan blijft het de vraag of zijn roman meeslepend genoeg is.

Johan Harstad
Max, Mischa & het Tet-offensief
Vert. Edith Koenders en Paula Stevens. Podium; 1232 blz. € 29,99

Te gast op Ilfu

Johan Harstad is vanavond te gast op het International Literature Festival in Utrecht, in Tivoli/Vredenburg.

De Noor zal worden geïnterviewd door Arjen Lubach, fan van zijn werk van het eerste uur.

Behalve Harstad wordt vanavond ook Nino Haratischwili geïnterviewd over haar roman 'Het achtste leven'.

Daarnaast zijn er optredens van Marja Pruis en Nelleke Noordervliet.

Mathilde Santing zingt liedjes van Joni Mitchell die worden geïllustreerd met verhalen van bewonderaars Ingmar Heytze, Jordi Lammers en opnieuw Nelleke Noordervliet.

Info: www.ilfu.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden