Niet de hand ophouden, maar een vuist laten zien

Kees Willemen in zijn atelier Beeld Kees van de Veen
Kees Willemen in zijn atelierBeeld Kees van de Veen

Op een reis door Nederland peilt Trouw in aanloop naar de verkiezingen de stemming. In Onderdendam proberen de bewoners na de bevingsschade definitief van het gas af te komen.

Vermoedelijk nergens zullen de electorale verhoudingen in maart zo worden opgeschud als in het Groningse aardbevingsgebied. Het verhitte publiek dat op deze vrije zaterdagavond de zaal in het Groninger Forum vult, zal niet helemaal representatief zijn. Maar als ook maar iets van de woede en frustratie straks doorklinkt in de hokjes, zullen met name de VVD en de PvdA worden gedecimeerd. Zij vormen immers de coalitie die verantwoordelijk is voor het zogenaamde Gasbesluit: de komende vijf jaar wordt uit het Groningerveld jaarlijks 24 miljard kubieke meter gas gepompt. Veel te veel, volgens het publiek vanavond, terwijl ook de vastgelegde periode veel te lang is.

De Kamerleden in spe hebben wel moed verzameld om hier te staan. Ze worden nog net niet met tomaten bekogeld, maar verbaal gaat het er stevig aan toe. ‘Een toekomst zonder Nam’ is vanavond het thema, en zij mogen uitleggen hoe die er volgens hen moet komen. Natuurlijk hebben de genodigden ‘begrip’ voor de onvrede van de zaal, en zijn ze warm pleitbezorger van de Groninger zaak straks, als ze tenminste in de Tweede Kamer komen. Maar zulke uitspraken hebben de Groningers te vaak gehoord. Boter bij de vis, willen ze.

Samengevat hebben de aanhoudende bevingen van de afgelopen jaren niet alleen tot scheuren en wijkende gevels geleid, maar ook tot een enorme angst. Terugkerend thema is ‘de grote beving’ die de Groningers vrezen, en die levens zal kosten. Ander punt is de afwikkeling van de materiële schade, en de belangenverstrengeling die volgens de Groningers een rol speelt. De Nam als veroorzaker heeft veel te veel invloed bij de toekenningen van schade, terwijl die onafhankelijk moet worden vastgesteld. En dan nog bestaat er groot wantrouwen richting politiek, waarbij vooral het ministerie van economische zaken het moet ontgelden. Dat houdt zich namelijk bezig met drie belangen tegelijk: de schade en de afwikkeling daarvan, de gaswinning, én de veiligheid van Groningen. Die zijn volgens de zaal helemaal niet te verenigen.

Gepiepeld

Wim van Vondel bij zijn nieuwe schoorsteen.  Beeld Kees van de Veen
Wim van Vondel bij zijn nieuwe schoorsteen.Beeld Kees van de Veen

Maar wat vooral opvalt is dat de bevingen en hun nasleep de Groningers zélf hebben beschadigd. Uitspraken die zijn blijven hangen: ‘Als je iemand wil kwetsen, moet je hem het gevoel geven dat ie er níet te doet’. En: ‘Ik ga niet stemmen, dat schiet geen meter op.’ ‘We moeten onze hand niet ophouden, maar een vuist maken!’ ‘We worden gepiepeld!’ ‘Ik kan bijna overgeven als ik jullie politici hoor praten’. ‘Waarom hebben jullie het niet over al die zelfmoorden?’ De stemming zit er aardig in, daar in het Groninger Forum.

Tegen het einde van de avond krijgt Kees Willemen het woord, burger van Onderdendam, gemeente Bedum. Hij heeft er eerder op gewezen dat Nederland nog steeds een kolonie heeft, een gaskolonie. Een ‘wingewest’, uitgebuit en betutteld door de Staat. Maar hij heeft ook een ander verhaal, dat contrasteert met de muur van onvrede. Onderdendam wil een voorbeelddorp worden, dat het herstel van de schade koppelt aan een energietransitie die uiteindelijk moet leiden tot een gasloos dorp. Een voorbeeld voor Nederland.

Dus op naar Onderdendam, ruim 14 kilometer ten noorden van de stad Groningen, een dorp van 600 inwoners, op een kruispunt van kanalen. “In het midden van de negentiende eeuw was het hier drukker dan op het Amsterdamse Rokin”, vertelt Willemen, een politiek tekenaar die Brabant heeft verruild voor dit lege land. Die kanalen waren drukke verkeerswegen waarover het Gronings graan werd vervoerd toen de levering uit Rusland tijdens de Krimoorlog wegviel. “Dit gebied viel op door de destijds zeer moderne landbouwgebieden van vette klei die gecombineerd met die goede transportassen grote welvaart brachten.”

Die rijkdom van weleer is nog steeds te zien in het straatbeeld. In Onderdendam wemelt het van de historische panden, die veelal mensen ‘van buiten’ hebben aangetrokken. Zij vormen een mooie mix met de oorspronkelijke bevolking. Willemen bewoont het oude kantongerecht uit 1885, en Lolke Weegenaar woont in hoeve Oudebosch (1854) net buiten de kern. Wim van Vondel heeft een pand in de Amsterdamse School-stijl betrokken met een schoorsteen van wel negen meter hoog.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Lolke Weegenaar bij zijn houtkachel.  Beeld Kees van de Veen
Lolke Weegenaar bij zijn houtkachel.Beeld Kees van de Veen

Schok der schokken

De datum van 16 augustus 2012 staat in het geheugen van de drie mannen gegrift omdat die dag, tien voor half elf ’s avonds, de ‘schok der schokken’ plaatsvond: 3,7 op de schaal van Richter. Weegenaar: “Mijn bed schudde, de oude balken kraakten, de marmeren vloerdelen scheurden alsof ze van ijs waren”. Van Vondel: “Ik heb zo’n ouderwetse trekbel. Het was net alsof er iemand naar binnen wilde.” Willemen: “Ik hoorde een vreselijk gebrul, onder de vloer, in de grond”.

Onderzoekers stelden vast dat Onderdendam relatief veel schade had, terwijl het dorp vrij ver weg lag van het epicentrum. In de dikke muren van Willemens kantongerecht alleen al werden 123 scheuren geteld. Hij moest zeven weken zijn huis uit. De hoeve van Weegenaar werd voor 154.000 euro hersteld, en Van Vondel kreeg als voorzorg een compleet nieuwe schoorsteen, met mooie baksteentjes aan de buitenkant, maar van binnen een stalen kern van twee ton.

Al met al is de schade door de Nam betaald en afgewikkeld. Maar dat komt ook doordat Onderdendam bewoners heeft als deze drie mannen die zich het kaas niet van het brood laten eten. Toen bleek dat de schade in een groot gebied enorm was en latere schokken voor nog meer scheuren zorgden, werd de Nam een stuk terughoudender.

Toch heeft de snelle afwikkeling de drie mannen niet in de slaapstand gebracht. “Hier is sprake van een structureel probleem dat je niet oplost met schadeherstel”, zegt Weegenaar. “We moeten de veroorzaker van het probleem aanpakken, en dat is de gaswinning. We zullen ons voorlopig tegen de bodemdaling moeten wapenen met de versteviging van onze panden, maar uiteindelijk zullen we af moeten van de gaswinning.” Dat betekent, zegt hij, dat Onderdendam alle mogelijkheden moet onderzoeken om dat voor elkaar te krijgen. Hoeve Oudebosch is al gasloos sinds Weegenaar een enorme houtketel heeft laten installeren die amper uitstoot kent. Hij onderzoekt ook de plaatsing van zonnepanelen, maar dat is moeilijk op een rieten dak.

“Het is ook belangrijk dat je collectief optreedt”, zegt Van Vondel. Als gemeenschap. “Hier staan veel oude panden, die je niet allemaal van het gasnet kunt loskoppelen. Isoleren is vaak al een enorme klus. Toch zijn er mogelijkheden, als je maar samen optrekt. We willen bijvoorbeeld een energiecoöperatie kunnen vormen, met een zonneweide.” Er loopt nu een project waarin bewoners duurzame zelfbouwschuurtjes kunnen bouwen, stuk voor stuk met zonnepanelen op het dak.

Architectenbureau DAAD, dat de bouwsels ontwerpt, tekende ook nieuwbouwwoningen die niet alleen aardbevingsbestendig zijn, maar ook energiezuinig en duurzaam. Willemen: “We streven ernaar om in 2025 een compleet energieneutraal dorp te hebben, en hopen dat de politiek ons plan omarmt. Dan wordt Onderdendam tenminste een pósitief icoon dat andere gemeenschappen in dit aardbevingsgebied kan motiveren. Voorwaarde is dan wel dat niet iedereen alleen kijkt naar zijn eigen schade, maar naar de kansen voor het hele gebied.”

Tekst loopt door onder afbeelding.

Herstel van bevingsschade in Onderdendam.  Beeld Kees van de Veen
Herstel van bevingsschade in Onderdendam.Beeld Kees van de Veen

Bundelen

Hij heeft nog een advies aan inwoners van andere getroffen gemeenten. Opereer niet te gehaast en gefragmenteerd, maar bundel de problemen. Herstel niet alleen de schade, verstevig niet alleen de huizen. Pak zoals gezegd ook die energietransitie mee, maar kijk ook naar de krimpproblematiek. Misschien wordt het tijd panden een andere bestemming te geven, en in sommige gevallen is het verstandiger panden af te breken en versterkt te herbouwen. Een aardbeving schept ook mogelijkheden. En er ligt ook nog een opgave om asbestdaken te saneren. Willemen: “Soms is het dus beter zelfs even te wachten met de werkzaamheden, totdat alle opgaven zijn gecombineerd”.

Ja, en die politiek, verwachten ze daar in Onderdendam nog wat van? Weegenaar is eigenlijk opmerkelijk mild. “Ik begrijp best dat veel Groningers boos zijn en zich verlaten voelen”, zegt hij. “Maar ik heb veel bewondering voor een Max van den Berg die zich in onze zaak heeft vastgebeten en onze belangen in Den Haag heeft verdedigd.” Dat geldt wat hem betreft ook voor de provinciale bestuurders en die van de gemeenten. “Maar je moet het natuurlijk wel zien. Zelfs Tweede Kamerleden zijn hier geweest, en daar hadden we een heel goed en laagdrempelig contact mee. De resultaten zag je terug in het debat in het parlement.”

Alleen de VVD hè, zegt Weegenaar. Rutte is nooit komen kijken, al stemde hij altijd wel op hem. En zo’n minister Kamp is een hele goede vakminister, maar empathisch? “Bij het debat in de Kamer las hij de excuses aan de Groninger bevolking van een briefje op, terwijl hij het dossier inhoudelijk uit zijn hoofd kende. Dat had natuurlijk net andersom moeten zijn.” In Onderdendam zweven de kiezers nog, maar een liberale stem zal het op 15 maart niet worden.

Volgende week: in gepolariseerd Nederland creëert de Helderse Modelspoorclub gewoon haar eigen wereld.

Zwarte piet voor PvdA

Vooral in het buitengebied van de provincie Groningen staat de PvdA onder druk. Bij de verkiezingen voor Provinciale Staten in 2015 moest de partij 6 van de 12 zetels inleveren, de VVD 2 van de zes. De SP ging juist van 6 naar 8 zetels. De bevingsproblematiek speelt hier duidelijk een grote rol.

Ruim 1 miljard schade

De kosten van de aardbevingen in Groningen bedragen ruim 1 miljard euro. Dan gaat het om direct schadeherstel, het preventief versterken van woningen, compensatie van gedaalde huizenprijzen en onderzoek. De grootste kostenpost is het herstel van bevingsschade: 520 miljoen euro.

Zorg en frustratie

Voor inwoners van het aardbevingsgebied is het niet mogelijk om een rechtsbijstandsverzekering af te sluiten. Dit betekent dat deze mensen niet gelijk behandeld worden met andere mensen in Nederland. Uit een onderzoek onder 600 inwoners van het aardbevingsgebied blijkt dat de schadeafhandeling veel zorg en frustratie oplevert. De trage procedures geven mensen het gevoel dat de aardbevingen en alles wat daarmee samenhangt hun leven volledig beheersen. Door elkaar tegensprekende experts twijfelen ze aan hun expertise, objectiviteit en onafhankelijkheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden