Niet de clichés maar de verborgen kwaliteit

T/m 3 augustus in het Rijksmuseum in Amsterdam, dag. 10-17 uur. Cat. ¿ 18,50.

CEES STRAUS

Daarbij is het thema van het naakt hoogstens een aanleiding. Een dergelijke expositie zou over welk onderwerp dan ook kunnen gaan om zoveel 'nieuws' te laten zien. Elk onderwerp heeft in het verleden zijn specialisten gehad: grote zowel als kleine meesters zochten binnen de marges van een specifiek thema naar een eigen opvatting. Waarbij voor het onderwerp 'naakt' meteen mag worden aangetekend, dat het vervaardigen van afbeeldingen van het menselijk figuur ook nog eens hoog stond aangeschreven. Het was de bekende kunstenaarsbiograaf Carel van Mander die schreef, dat 'in het naakt de hele wereld lag besloten'. Wie zo'n onderwerp goed kon tekenen, legde daarmee automatisch een proeve van bekwaamheid af.

Het ligt voor de hand dat het naakt was verbonden aan andere grote thema's, zeker in de 16de en 17de eeuw. Zo heeft Rembrandt nogal wat naakt getekend in een bijbelse context. Geliefde onderwerpen die aanleiding waren om het naakt er op los te laten, waren het Scheppingsverhaal met Adam en Eva, maar ook de veelbesproken dames Suzanna en Bathsheba.

Het aardige van de expositie in het Rijksmuseum is dat je wat het boek Genesis betreft in kort bestek de belangrijkste opvattingen ten opzichte van dit onderwerp kan zien. Albrecht Dürer (1471-1528), die op de expositie meer dan eens opduikt, liet zien dat er in zijn tijd over het menselijk naakt in geïdealiseerde termen werd nagedacht. Zijn Adam en Eva waren de mooisten die de Renaissance-mens zich kon bedenken. Bij Rembrandt daarentegen zijn Adam en Eva van een geheel andere orde. Zij zijn modellen van vlees en bloed, mannen en vrouwen die de 17de-eeuwer dagelijks bij de bakker kon zien.

Naast het Oude en Nieuwe Testament was voor de 17de-eeuwse kunstenaar echter ook de allegorie en de mythologie een belangrijke bron van inspiratie. Daar kon meer mee worden gestoeid: de kunstenaar bewees er mee dat hij over intellectuele bagage beschikte, maar liet ook zien dat hij greep op de materie had.

Juist in deze categorie word je verrast door een vracht aan onbekende, maar kwalitatief zeer hoogstaande tekeningen. De niet overbekende Pietro Testa (1611-1650) bijvoorbeeld, etste een voor zijn tijd zeer dynamisch tafereel waarin Achilles met het lijk van Hector rondrijdt, met ruïnes van het oude Rome als decor. Een ware vondst is ook 'de dronken Silenus' van De Ribera, een Spaanse schilder die in alle belangrijke musea met zijn prachtige schilderijen vertegenwoordigd is, maar van wie je weinig grafiek zult zien. De compositie is afgeleid van een schilderij dat Ribera twee jaar eerder had gemaakt.

Schatborn heeft geen poging gedaan om de geschiedenis van het thema naakt in de kunst uitputtend en representatief te behandelen. Zijn uitgangspunt was een mooie groep van deels onbekende bladen bijeen te brengen. Daarbij heeft hij zich laten leiden door de kwaliteit, die naar nu blijkt in een tijdsbestek van ruim vijf eeuwen niet drastisch veranderde. Zelfs niet in de tekeningen die in deze eeuw werden gemaakt, bladen die door met grote liefde verzamelende directeuren in de vooroorlogse jaren zijn bijeengebracht.

Vanuit die compassie met de eigentijdse kunst zitten er in het prentenkabinet werken van expressionisten als Munch en Pechstein, kom je er Degas en Matisse tegen, maar ook Picasso, een wel zeer zeldzame vogel in deze toch al zo bont gevederde volière. En om de lijn naar de kunst van deze tijd door te trekken, mochten er van Schatborn ook foto's bij zitten, die als onderdeel van de collectie-Hartkamp enige jaren geleden het museum binnenkwamen. Om aan te tonen dat de belangstelling voor het naakt nog onverminderd na eeuwen van heftige belangstelling leeft, koos de tentoonstellingsmaker voor een klein, maar overtuigend ensemble van zwart-witdrukken. Met ook daar dezelfde voorkeur voor het minder bekende: niet de clichés maar de verborgen kwaliteit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden