Niet alles voor de lieve vrede

interview | Dik een jaar na het vertrek van Alex Brenninkmeijer heeft de Nationale Ombudsman een nieuw gezicht: oud-rechter Reinier van Zutphen. 'Mensen zullen zich vast en zeker gaan ergeren aan wat ik doe of zeg.'

Een soepel begin, daar lijkt Reinier van Zutphen (54) op uit. Hoewel hij vandaag pas officieel aan de slag gaat als nieuwe Nationale Ombudsman, ploegde hij al door de nodige dossiers en richtte hij zijn werkkamer in met aangezichten van plaatsen waar hij als rechter werkte.

Tijdens het gesprek zal hij zichzelf een paar keer corrigeren. "Nee", zegt hij dan, "dat moet ik anders zeggen." Vlak voor hij deze dinsdagmiddag de deur uit vliegt voor zijn beëdiging in de Tweede Kamer, wijst hij nog op een onjuistheid in een persbericht.

Met deze net teruggetreden president van het College van Beroep voor het bedrijfsleven heeft de Nationale Ombudsman weer een gezicht. Dit tot opluchting van het klachteninstituut, 170 werknemers groot. Dat zat door de ophef rondom de benoeming van oud-ANWB-man Guido van Woerkom en diens terugtrekking ruim een jaar zonder boegbeeld.

Wanneer dacht u: deze baan is iets voor mij.

"Mensen in mijn omgeving zeiden dat het wel wat voor mij zou zijn om de dingen onder woorden te brengen vanuit het perspectief van de burger. Om me bezig te houden met een overheid die zich goed moet gedragen. Het lijkt natuurlijk ook wel op wat ik als rechter heb gedaan. Ook dan los je geschillen op."

Met als verschil dat u als rechter macht heeft, als ombudsman moet u gezag uitoefenen.

"Als ik als rechter een besluit van een overheid vernietig, is het weg. Dan moet de overheid iets weer opnieuw gaan doen. Dan geef je een oplossing voor een probleem en dat is het dan ook. Na oordelen van de ombudsman is het aan anderen om met de aanbevelingen aan de slag te gaan. Ik kan als ombudsman moeilijk de deurwaarder op pad sturen om iets af te dwingen. Daar zit wel een duidelijk verschil."

Wennen denkt u?

"Nou, als rechter heb ik die macht altijd als heel beperkt gezien. Wat je zegt als rechter moet acceptabel zijn voor alle partijen, ook voor de verliezende partij. De aanvaarding van je oordeel is ook heel erg belangrijk. Dat is in het werk als ombudsman niet heel erg anders."

Als ombudsman houdt u zich bezig met de relatie tussen burger en overheid. Hoe ziet u die relatie?

"Laat ik vooropstellen dat de overheid er niet voor zichzelf is. Dat moet die overheid zich iedere keer weer realiseren. Die is er nou juist om ervoor te zorgen dat de mensen die deel uit maken van de samenleving op een goede manier met elkaar om kunnen gaan en een goed bestaan kunnen leiden. Tegelijkertijd hoor je er als inwoner van dit land voor te zorgen dat je op de hoogte bent van hoe zaken geregeld worden. De burger moet ook meedoen en bouwt zo een relatie op met de overheid. De ombudsman houdt zich bezig met waar het schuurt tussen die twee. Die kan problemen boven de bewustheidsdrempel tillen."

Burger en overheid moeten het samen doen, zegt u. Tegelijk signaleert de overheid dat de verzorgingsmaatschappij opschuift naar een participatiesamenleving. Wat zegt dat?

"Als dat de ontwikkeling is in de maatschappij, dan is dat zo. Ik zie daar ook wel signalen van. Er wordt meer een beroep gedaan op het gezin, familie en mensen in de omgeving. Probeer eerst zelf eens een heel eind te komen, zegt de overheid. Dat is prima, maar dat betekent nog steeds voor de ombudsman dat die goed kijkt naar hoe de overheid met de burger communiceert. Dat contact moet op de goede manier verlopen. Je kunt verantwoordelijkheden niet zomaar terugkieperen naar de burger met als boodschap: organiseer jezelf, wees gelukkig en over twee jaar hebben we weer verkiezingen."

Realiseert de overheid zich dat voldoende?

"Daar is de decentralisatie van de jeugd- en ouderenzorg een prachtig voorbeeld van. Het idee om burgers dichter bij de overheid te brengen en de overheid dichter bij de burgers kun je omarmen, maar het heeft wel consequenties. Die moet je doordenken, liefst van tevoren, maar je kunt er ook gaandeweg tegen aanlopen. Luister dan naar degenen die klachten hebben en stuur tijdig bij. Het gaat mij erom dat overheid en burger samen tot het te bereiken resultaat komen: een samenleving waarin alles goed geregeld is en mensen weten waar ze aan toe zijn. Zonder overheid gaat dat niet in Nederland."

Als de relatie tussen overheid en burger ideaal was, had u waarschijnlijk niet gesolliciteerd. Wat kan er volgens u beter?

"Ik ben ervan overtuigd dat er altijd gedoe zal zijn. Er is nooit een stabiel evenwicht omdat de samenleving onderhevig is aan veranderingen. Bijvoorbeeld door regels uit Europa, digitalisering of nieuwe ideeën over de samenleving.

Waar die disbalans nu zit? Het gaat voor een aantal mensen nu gewoon te snel. Snelheid moet als overheid niet je valkuil worden, want dan worden de problemen groter dan het probleem dat je op wilt lossen. Neem bijvoorbeeld de manier waarop er wordt gekeken naar boetes in de sociale zekerheid."

Heeft u nog getwijfeld over uw sollicitatie na het debacle met de benoeming van Van Woerkom, die zich terugtrok na ophef over een oude uitspraak over Marokkaanse taxichauffeurs?

"Dat heeft bij mij geen rol gespeeld. De sollicitatiecommissie heeft mij wel gevraagd of er dingen zijn die zij moet weten. Maar ik kon echt niets bedenken wat ik zou moeten melden. Ik wist dat ze mij zouden googelen, maar dacht: ga je gang."

Wat voor ombudsman wilt u zijn?

"Ik denk dat mensen wel vinden dat ik dingen goed onder woorden kan brengen. Ik ben duidelijk en durf mensen aan te spreken. Niet alles voor de lieve vrede. Het gaat vast en zeker gebeuren dat mensen zich gaan ergeren aan wat ik doe of zeg."

Kritische rechter

Reinier van Zutphen (Wageningen, 1960) werkte na zijn studie rechten in Rotterdam in rechtelijke functies in onder meer Amsterdam, Luxemburg en Curaçao. Verder was hij docent en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, de vakbond voor rechters en officieren van justitie. In die rol bekritiseerde hij plannen van de kabinetten-Rutte om te bezuinigen op de rechtsbijstand en minimumstraffen in te voeren. Maandag nam hij afscheid als president van het College van Beroep voor het bedrijfsleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden