Niet alles heeft een prijs

Jesse Klaver (op de voorgrond) ageert tegen het economisme. Ook auteur Joris Luyendijk (rechts naast Klaver) bekritiseert dit denken in cijfers. VVD'er Frits Bolkestein (links) stond in de jaren '90 al tegenover PvdA-politicus Jan Pronk (rechts), die zei: 'Er wordt met zo veel overgave gekozen voor het primaat van de markt en voor economische groei, dat dit kenmerken heeft van een seculier geloof.'Beeld Werry Crone, ANP, HH

Sinds zijn aantreden vorige week als leider van GroenLinks bindt Jesse Klaver de strijd aan met het 'economisme'. Tot nu toe bleef het maatschappelijk verzet tegen dit denken in opbrengsten en cijfers een onderstroom. Heeft Klaver wel het juiste moment te pakken?

Er zijn van die termen waarvan je denkt: wat het precies is weet ik niet, maar ik kan me er wel wat bij voorstellen. 'Economisme' is zo'n woord. Toen Kamerlid Jesse Klaver vorige week fractieleider werd van GroenLinks, kondigde hij aan te gaan vechten tegen economisme. Dat woord heeft hij niet van zichzelf, en er zijn al hele discussies over gevoerd.

Eerst de definitie. Het woord staat gewoon in Van Dale: economisme is de herleiding van alle maatschappelijke problemen tot economische kwesties. Alles wordt, anders gezegd, afgemeten aan het prijskaartje, aan de economische gevolgen. Kost zittenblijven de scholen vijfhonderd miljoen? Dan schaffen we dat af! Windmolens zijn duur? Weg ermee! Economische groei? Go! Klaver zet zich af tegen deze door hemzelf zelf gekozen voorbeelden van economisme. Hij zegt: laten we discussiëren of leerlingen er beter van worden als ze een klas overdoen, laat het debat gaan over de noodzaak van schone energie en over welke economische vooruitgang we willen.

Grondslag
Eenzelfde soort discussie werd in de jaren negentig gevoerd. Voor het eerst werkten VVD en PvdA samen in een regering, toen met D66. Economisch ging het onder de twee paarse kabinetten geweldig. Maar er was gerommel, bijvoorbeeld in de PvdA van premier Wim Kok.

In zijn eerste rede als lijsttrekker, in 1989, had hij gezegd: "Wat ecologisch verstandig is, moet de grondslag van economisch handelen worden." Die notie was hij uit het oog verloren, zo vonden critici van zijn kabinet, dat miljarden investeerde in wegen, spoorlijnen en vliegvelden. 'Wat zich in de heersende benadering wreekt, is het economisme dat in de politieke wereld opgang maakt', schreven PvdA-ideologen Paul Kalma en Frans Becker in 1997 in Trouw. "Daarbij wordt de vormgeving van ons land de komende decennia vrijwel geheel afhankelijk gemaakt van het economisch nut."

Veel van dit soort kritiek richtte zich op het (neo-)liberalisme, dat gelijk werd gesteld aan normloosheid, aan gebrek aan moraal. VVD-fractieleider Bolkestein verzette zich destijds heftig tegen deze aantijgingen. "De beschrijving van het liberalisme als een monomaan economisme raakt kant noch wal. Gelijkwaardigheid, eerlijkheid, arbeidsethos en verantwoordelijkheidsbesef zijn voor liberalen even onontbeerlijk als de vrijheid van de individuele mens", stelde hij in NRC Handelsblad.

Marjan Minnesma: "Ik merk dat het verhaal van Jesse Klaver op een goed moment komt."Beeld Flickr/Sebastiaan ter Burg

Ontevredenen in de PvdA over het huidige kabinetsbeleid - paars zónder D66 - zijn er ook nu. Net als hun voorgangers in de jaren negentig, lonkten de PvdA'ers René Cuperus en Bert Ummelen nog vorig jaar naar het CDA, in de veronderstelling dat de christen-democraten net zo'n afkeer hebben van het economisme als sociaal-democraten.

Tweesprong
In Socialisme en Democatie, het blad van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, zeiden ze het zo: 'In de eendimensionale wereld van het calculerende, narcistische economisme zouden sociaal- en christen-democratie met hun claims op wat 'van waarde' is een tegenkracht moeten vormen. Nederland staat op een tweesprong. Gaat het verder richting do it yourself society of slaan we af naar een do it together society?'

Met die laatste vragen over de inrichting van de samenleving verbreden deze twee PvdA-ers de kritiek op het economisme. Zonder de term te noemen, doet ook Joris Luyendijk dat. Deze auteur van het populaire boek over Londense bankiers hoort tijdens zijn toer door Nederland overal hetzelfde, zei hij pas geleden in Trouw: 'Wat u beschrijft, gebeurt bij ons ook. De bezieling is verbannen uit ons werk, de waarde ervan gaat verloren, alles wat overblijft zijn meetbare doelen, cijfers, rendementen, targets.'

Het zijn precies die ervaringen van werknemers in onderwijs, zorg en in veel andere sectoren, die maken dat ook mensen die de term economisme niet kennen, zich er van alles bij kunnen voorstellen. Komt Klaver daarom precies op het goede moment?

Mathijs Bouman en Gabriël van den Brink.

'Tijd om de hegemonie van economen te doorbreken'
Marjan Minnesma, directeur van Urgenda en drie keer nummer 1 van Trouws Duurzame Honderd

"Ik merk dat het verhaal van Jesse Klaver op een goed moment komt. Ik geef een paar honderd lezingen per jaar, voor studenten, voor de protestantse ouderenbond, vakbonden, voor huisvrouwen. Ik merk daar dat mensen zich drukker maken om de kwaliteit van het onderwijs dan over geld. Ze willen weten of ze iemand aan hun bed hebben als ze ziek worden. Ze zijn bezig met de inhoud, niet met wat het kost. Ook werknemers in de zorg, in het onderwijs, zijn klaar met het denken in getallen, met afgerekend worden op productie. Als je ziet hoeveel mensen er in de zorg werken, en hoeveel dat er met de vergrijzing nog gaan worden, dan kan je niet meer spreken van een onderstroom.

Klaver zit met zijn oproep beter dan tien jaar geleden. De onrust is toegenomen. En er komen meer mensen in verzet. Studenten lieten zich horen, miljoenen mensen liepen overal op de wereld mee met de klimaatmarsen. Als je breed kijkt, zie je beroering, de tijdgeest is heel erg aan het veranderen. Vijf jaar geleden waren de gasboringen op Terschelling geruisloos gepasseerd, nu is er protest, dat heeft ook te maken met de veranderende trend. Ja, tegen windmolens lopen mensen ook te hoop. Om mensen van de noodzaak van schone energie te doordringen, moet je wel met een verhaal komen. Mensen hebben vaak geen flauw idee hoe groot het klimaatprobleem is. Als je dat uitlegt, zeggen ze meestal: ik wist niet dat het zo erg is.

Vijftig jaar zijn we gedomineerd door het economische denken, economen voerden de boventoon. Nu is het tijd om de hegemonie te doorbreken. In Den Haag lijkt het alsof dit een beweging van links is, maar het is een hele grote fout dit in de linkse hoek te zetten, dan wil rechts niet meer meewerken. Ik zie in het land dat wethouders van de VVD ook goed bezig zijn. Ik denk daarom liever niet in links en rechts, maar in mensen die zich zorgen maken over de toekomst van de wereld."

'De weerzin tegen economisme is onterecht'
Mathijs Bouman, macro-econoom, schrijft onder andere columns in het Financieele Dagblad

"Ik denk zeker dat Jesse Klaver een moment te pakken heeft met zijn Occupy-light-verhaal, het komt samen met de weerzin tegen banken, tegen bonussen, de uitwassen daarvan. Bij ambtenaren valt het wel mee, maar de afkeer van economisme zit heel erg bij verontruste burgers. Zij vinden dat het niet goed gaat met zorg, met onderwijs, en ze geven de schuld daarvan aan de economie. Economie heeft wat cynisch, het sommetje van de kosten en baten wordt uiteindelijk in euro's uitgedrukt. Maar economen, vanaf Jan Pen tot nu, hebben altijd oog gehad voor het bredere welvaartsbegrip, althans in theorie, niet altijd in de praktijk. Maar er is echt geen econoom die zegt: dat product is schadelijk voor het milieu, maar daar geef ik me geen rekenschap van. Les één in de economie is dat niet alles een prijs heeft, en dat schadelijke bij-effecten moeten worden meegewogen. Driekwart van de Nobelprijzen zijn daarmee gewonnen!"

"Economisme heeft een negatieve bijklank, er zit een gevoel bij van excessen, van doorschieten. Die weerzin - die ik onterecht vind - komt door slechte uitvoering van marktwerkingsoperaties, die eigenlijk vooral bureaucratisch falen zijn. Maar als mensen maar vaak genoeg te horen krijgen dat de problemen bij de NS, in de thuiszorg, worden veroorzaakt door marktdenken, dan gaan ze dat wel geloven."

Toch vind ik het wel goed van Klaver dat hij dit op de agenda zet. Dat maakt discussie los en dat roept krachten op die het tegendruk kunnen bieden aan die weerzin. Die discussie werd niet meer gevoerd, ik hoop dat als Klaver hard 'nee' roept, anderen even hard 'ja' roepen.

Met veel dingen zal hij trouwens economen en de markt aan zijn zijde vinden. GroenLinks wil belasting op drinkwater, op uitstoot van CO2. Dat is het economisme ten top! Als politici beter luisteren naar de adviezen van economen, dan hadden we die belasting op CO2 allang gehad, daar zijn zelfs hele conservatieve economen in Amerika voor. Maar de olielobby is tegen, daarom gaat het niet door. Naar zulke belangenbehartigers - ook vakbonden, ouderenbonden - wordt juist veel beter geluisterd dan naar economen. Dat is het probleem."

'De balans tussen geld en moraal is aan het veranderen'
Gabriël van den Brink, hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde en o.a. auteur van het boek 'Eigentijds idealisme'

"Of Jesse Klaver op het juiste moment komt, zullen we pas achteraf weten. Het hangt er maar helemaal van af welke massa hij kan mobiliseren. Hij stelt een juiste kwestie aan de orde, maar die speelde tien jaar geleden ook al. Als ik mensen uit het onderwijs of andere organisaties de stelling voorleg dat economische krachten in het leven bepalend zijn, is tachtig procent het daarmee eens. Maar dat zijn alleen maar denkbeelden. In werkelijkheid leeft vrijwel niemand uitsluitend voor geld. Economische belangen spelen uiteraard een rol, maar er zijn ook heel veel mensen die iets voor een ander doen. In ons publieke denken en spreken doen we steeds alsof alles afhangt van de economie, maar eigenlijk weten we beter.

Het is wel waar dat cijfers een te grote rol spelen. Scholen, ziekenhuizen, politie, iedereen wordt afgerekend op productie en cijfermatig beoordeeld. Dat is wel een pest, omdat het voorbijgaat aan menselijke verhoudingen. De weerzin daartegen onder professionals leeft heel breed, dat is hardnekkig, dat gaat niet zomaar over. Onze obsessie met het economische kan ook te gek worden. Dat zie je aan de reactie van het publiek op bankdirecteuren die veel geld verdienen zonder daar een noemenswaardige prestatie tegenover te zetten. Dat soort brutaal gedrag accepteren we toch niet.

Ik denk dat we langzaam maar zeker meer balans zoeken. Het is lastig te meten, maar het evenwicht tussen de koopman en de dominee, tussen geld en moraal, is aan het veranderen, ten gunste van de dominee wel te verstaan. Je ziet het ook aan paus Franciscus, die krijgt enorm veel waardering voor zijn morele agenda. De boodschap van compassie is een christelijke boodschap, maar ze is ook buiten kerkelijke kringen behoorlijk populair.

Die waardering voor compassie kun je niet koppelen aan één instituut of één politieke stroming. Links doet graag alsof ze daar veel beter in is dan rechts, maar dat geloof ik niet. Er zijn genoeg liberalen die andere waarden hoog houden dan alleen geld en er zijn genoeg linkse mensen die hun eigen belang vooropstellen. Als Klaver zich opsluit in zijn linkse gelijk, dan wordt het niks. Maar als hij de sociaal voelende elementen in het bedrijfsleven aan zijn kant weet te krijgen, dan wordt zijn pleidooi levensvatbaarder."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden