Opinie

Niet alleen snoeien, maar ook betrokkenheid kweken

null Beeld ANP
Beeld ANP

Bruggen slaan lijkt vooral wonden te slaan. De opstellers van het nieuwe regeerakkoord wordt een gebrek aan visie verweten; gevreesd wordt dat Nederland een snoeibestuur krijgt. We krijgen enkel 'boekhoudkundige' maatregelen, was het commentaar in onder andere Trouw. Terwijl er niet wordt geïnvesteerd in de maatschappelijke solidariteit om uit de crisis te geraken.

Alicja Gescinskafilosoof en verbonden aan de Universiteit Gent

Je kunt je daarbij afvragen of het in de eerste plaats wel aan politici is om een inhoudelijke toekomstvisie op Nederland te projecteren. Zijn het niet de burgers zelf die bepalen waar het met Nederland in 2020 naartoe moet? Is solidariteit niet iets waar de burgers zelf voor moeten instaan? Op het eerste gezicht valt daar wel wat voor te zeggen.

Taak van de burger
De uitbouw van onze welvaart en welzijn is bovenal onze eigen verantwoordelijkheid en verdienste. Dat Nederland en andere westerse landen door de jaren een sociale rechtsstaat hebben uitgebouwd, komt evenzeer op het conto van de burgers als op dat van de politici die ons voorafgegaan zijn.

Het spreekt dan ook voor zich dat het handhaven van die sociale rechtsstaat voor iedereen een blijvende uitdaging vormt. Globalisering, vergrijzing, de klimaatproblematiek en economische crisis; de oplossingen zoeken voor de problemen van de 21ste eeuw is een taak die niet enkel op de schouders van onze politici, maar evenzeer op die van de burger rust. Zonder gemotiveerde burgers komen zelfs de meest bekwame politici nergens.

Niet geboren, maar gemaakt
Het belang van die persoonlijke verantwoordelijkheid moet in deze uitdagende tijden benadrukt worden. Burgers moeten niet wachten om initiatieven te nemen. De samenleving vaart wel bij een grote zin voor verantwoordelijkheid en solidariteit, bij ondernemerszin en creativiteit van iedere betrokken burger.

Een goede, betrokken burger wordt niet geboren, maar gemaakt. Aangezien de overheid onze rechtsstaat in stand moet houden, heeft zij behoefte aan actieve, betrokken burgers en moet zij ook investeren om zulke burgers te kweken.

Negatieve vrijheid
Gezien het maatschappelijk belang van de kwaliteiten van de ideale burger, lijkt het cruciaal dat de overheid investeert in hun ontwikkeling door ondernemerschap te ondersteunen, creativiteit te ontwikkelen, en om zin voor verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid en solidariteit aan te wakkeren

Sommigen vinden dat de overheid daarmee zijn taak te ver doorvoert. Zij menen dat de overheid enkel moet bepalen wat mag en wat niet mag om zo een domein uit te tekenen van 'negatieve vrijheid'. Negatieve vrijheid is de vrijheid om te doen en te laten wat je wilt, het is een vrijgeleide hebben. Wat de burger dan uiteindelijk doet, speelt geen rol. Hij kan net zo goed duimen gaan draaien als aan liefdadigheid doen. Meer vrijblijvendheid dan vrijheid.

Goed leven
Toch is de taak van de overheid niet beperkt tot het creëren van negatieve vrijheid. De bestrijding van armoede, een goed wegennetwerk, de ondersteuning van bedrijven om de crisis te boven te komen: allemaal initiatieven die vandaag bovenaan de to do-lijst van de overheid staan, maar die niet tot doel hebben negatieve vrijheid te creëren. Wel 'positieve vrijheid': de mate waarin het individu in staat is om zelf zin en vorm te kunnen geven aan zijn leven. Een goed leven.

De overheid bepaalt daarbij niet zelf wat een zinvol of goed leven is. Maar ze moet wel helpen voorzien in de voorwaarden om zo'n leven te ontwikkelen. Vanuit die optiek is het cultiveren van betrokken burgerschap - bijvoorbeeld via een goede onderwijspolitiek, maatregelen voor gelijke kansen, de ondersteuning van de democratische cultuur en waarden - een taak die ook de overheid sterk aanhangt. Het ideaal van de betrokken, actieve burger moeten we allemaal, ook politici, als streefdoel voor ogen houden.

De vraag is echter of Rutte II dat voldoende doet en of er voldoende maatregelen genomen zullen worden om onze democratische cultuur te schragen. Om het signaal de wereld in te sturen dat die cultuur, onze zin voor vrijheid, verdraagzaamheid en solidariteit de crisis doorstaan. Snoeien alleen zal daartoe niet volstaan.

Alicja Gescinska is een van de sprekers bij de Nacht van de Rechtsstaat, vrijdag 23 november in Felix Meritis Amsterdam. Met lezingen en debat over het thema 'De Ideale Burger'.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden