Niet alleen maar emoties

Interview | Komende week is er veel aandacht op tv voor de ramp met MH17, een jaar geleden. Michiel van Erp maakte de film 'MH17: het verdriet van Nederland'. 'Ik hoop dat ik een mooi monument heb gemaakt.'

In het DeLaMar Theater in Amsterdam zitten zo'n 250 nabestaanden van de vliegramp met vlucht MH17. Afgeschermd van de pers op het balkon, zoals dat het afgelopen jaar ook gebeurde bij de aankomst van de kisten met slachtoffers op vliegbasis Eindhoven. Afgezien van gesnik tijdens de vertoning van 'MH17: het verdriet van Nederland' is het moeilijk te bevatten wat de film bij de mensen in de zaal los maakt.

Documentairemaker Michiel van Erp zit wel tussen de families en vrienden. "Dat was heftig", zegt hij een paar dagen later in zijn Amsterdamse kantoor. "Het was emotioneel. Dat ontroostbare verdriet. En ik veroorzaak dat ze weer in dat gevoel terecht komen. Dan voel ik me bijna bezwaard dat ik de film gemaakt heb."

In 'Het verdriet van Nederland' geen politieke kwesties, schuldvraag of oorlog. De film volgt drie families die dierbaren verloren. Ook op de gevoelige momenten - bijvoorbeeld als een Limburgse familie te horen krijgt dat er weer resten zijn geïdentificeerd van hun schoonzoon die samen met hun dochter en kleindochter omkwam - is de camera van Van Erp erbij.

Het grijpt je als kijker aan: het gevoel dat dit zo privé is dat je er eigenlijk niets te zoeken hebt, maar aan de andere kant ook de nieuwsgierigheid naar de onvoorstelbare situatie waarin de families zich bevinden.

"Is dat gevoel erg?", vraagt Van Erp. "Ik denk het niet. Het is heftig, maar ik wilde die emoties ook niet uit de weg gaan. Al waren er momenten dat ik het liefste onzichtbaar was geworden. Zoals toen de moeder die haar dochter en schoonzoon verloor met hun lievelingsmaal in de weer was. Dat is een Javaans ritueel: alle lievelingsgerechten van de overledene worden klaargezet, waarna ze geloven dat de geest 's nachts dat maal komt nuttigen. Het was een kleine kamer en wij stonden daar. Het leek erop dat ze ons op een gegeven moment vergeten was. Dat hoop je te bereiken."

Van Erp is bekend van zijn portretterende films en programma's over gewone mensen, vaak vol droge observaties, zoals 'Hollands Welvaren' en 'I Am a Woman Now'. Voor 'Het verdriet van Nederland' liet hij zich meer dan anders gewoon meeslepen. Geen dikke draaiboeken, geen zorgen over een extra lamp, maar gewoon de camera aan en kijken wat er gebeurt. "Wat ik in ieder geval wilde voorkomen is dat dingen anders zouden gaan omdat wij erbij zijn. Daarnaast was er ook veel onzeker. Komt er een afscheidsdienst die we kunnen filmen of gaat het allemaal nog heel lang duren?

"We hebben veel gesprekken gevoerd met de families voordat we begonnen. Je vraagt nogal wat van ze. Maar iedereen had zo zijn eigen reden om mee te doen. Twee nuchtere zusjes die hun ouders en broer verloren, wilden ook een ander geluid laten horen. Dat ze niets met het collectieve rouwen hebben bijvoorbeeld. De andere families wilden vooral inzicht verschaffen in de bijzondere situatie waarin ze zich bevinden. De strubbelingen die ze doormaken."

De film toont ook aan dat iedereen heel anders omgaat met rouw. De zusjes proberen zoveel mogelijk naar de toekomst te kijken. Daartegenover de Limburgse familie die het afscheid zo lang mogelijk uitstelt. Van Erp: "Ik dacht tijdens het filmen regelmatig: wat zou ik doen in deze situatie? Maar ik heb echt geen idee."

De filmmaker werd in de herfst vorig jaar benaderd door de Vara of hij een documentaire wilde maken over de vliegramp die zo veel los maakte in Nederland. "In eerste instantie dacht ik: wat kan ik nog toevoegen aan alles wat er al gezegd is? Maar ik was ook geïntrigeerd door de vraag hoe het werkt als je het afscheid nemen van je dierbare maanden moet uitstellen omdat er nog te weinig is teruggevonden. Normaal heb je een paar dagen na iemands overlijden een uitvaart.

"Trouwens, ik hoop niet dat mensen de tv gaan uitzetten omdat ze de film te intiem vinden. Alleen maar emotie is ook niet goed. Daarom wil ik ook laten zien hoe het persoonlijk verdriet zich verhoudt tegenover de nationale rouw die er na de ramp volgde. De duizenden mensen klappend langs de weg waar de kisten langskomen tegenover de moeder die het lievelingseten van haar dochter aan het maken is."

En de filmploeg ging naar Oekraïne om ooggetuigen van de ramp te spreken. Nieuwsgierig naar de ervaringen daar. Hoe is het om lichamen in je tuin te zien neerkomen? Ook die mensen zijn slachtoffer, vindt Van Erp.

Na de vertoning van de film in het DeLaMar Theater reageerden veel nabestaanden volgens Van Erp positief. Een opluchting. "Ik wilde geen fouten maken. Ik wil dat de nabestaanden blij zijn met de film." Een van de geportretteerde vaders zei het zelfs jammer te vinden dat Van Erp en zijn team de afscheidsdienst van zijn dochter en schoonzoon niet hadden gefilmd, die was voor het filmproject begon al gehouden. "Dat vond ik het ultieme compliment", zegt de documentairemaker. "Ik hoop dat ik een mooi monument heb gemaakt, dat ook over vijf jaar nog waarde heeft."

'MH17: het verdriet van Nederland' wordt donderdag uitgezonden om 20.25 uur op NPO 1.

"Wanneer zijn we tevreden? Als alle menselijk resten naar Nederland zijn teruggebracht." Het zijn de woorden van politiecommissaris Michiel Marchand, die op de rampplek van vlucht MH17 meewerkte aan de bergingsmissie. Filmmaker Jessica Villerius sprak voor de documentaire 'MH17: werken op de rampplek' met mensen die professioneel bij de ramp betrokken zijn.

Daaronder ook een tandarts uit het forensisch team, journalist Olaf Koens en fotograaf Pierre Crom die als een van de eersten op de rampplek arriveerden. Wat was de impact op hen? Wat doet het identificeren van lichaamsdelen met je eigen gevoel? En hoe ga je om met kritiek uit Nederland - bijvoorbeeld dat het bergen wel erg lang duurde? Komende woensdag te zien om 21.30 uur op SBS6, na een speciale MH17-uitzending van 'Hart van Nederland'.

Een moeder die haar zoon en schoondochter verloor bij de ramp met de MH17, houdt vanaf 17 juli 2014 een dagboek bij. Om niets te vergeten. Dat dagboek is de rode draad in 'OverLEVEN na vlucht MH17' van 'RTL Nieuws'. Zo schrijft zij op de dag van de ramp: "Ik krijg een hysterisch schreeuwende Rob aan de telefoon. Hij schreeuwt: Bryce en Daisy zijn neergestort, je moet naar huis komen! Ik zeg: dat kan niet, het kan niet!"

RTL-presentator Roelof Hemmen spreekt ook met andere nabestaanden. Daarbij gaat hij emotionele vragen niet uit de weg: hebben de dierbaren geleden? En hoe ga je verder nadat zoiets is gebeurd? Het gemis is alleen maar groter geworden het afgelopen jaar, zegt een vader. Morgen te zien om 22 uur bij RTL4. Daarnaast is op de site van 'RTL Nieuws' aan de hand van een kalender het hele jaar door te bladeren met persoonlijke verhalen van nabestaanden.

undefined

Andere documentaires over MH17

Een colonne van lijkwagens met slachtoffers van MH17 onderweg van Eindhoven naar Hilversum.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden