Niet alle kommer op het Wad door mensenhand Invloed oceaan sterk onderschat

't HORNTJE, Texel - Grootschalige, plotselinge veranderingen in de Waddenzee, zoals het optreden van algenbloei, het verdwijnen van schelpdieren en de dood van eidereenden, zijn mogelijk ten onrechte uitsluitend toegeschreven aan menselijke handelingen zoals overbemesting, vervuiling en visserij.

Hoewel de juiste oorzaken van deze sprongsgewijze variaties nog onbekend zijn, zijn er aanwijzingen dat ook natuurlijke processen een rol spelen. Het gaat hierbij onder meer om de aanvoer en de samenstelling van het oceaanwater waarmee de Noordzee en de Waddenzee worden gevoed, terwijl ook veranderende weerpatronen kunnen bijdragen aan de plotselinge variaties in de natuur.

Dit zei dr. Han J. Lindeboom van het Nederlands instituut voor onderzoek der zee (NIOZ) op de jaarlijkse Waddendag van de Waddenvereniging, zaterdag op Texel. Hij liet echter zijn conclusie direct volgen door een waarschuwing.

Lindeboom: “Het feit dat de invloed van de oceaan en van klimatologische veranderingen wellicht zijn onderschat, kan op zichzelf nooit een vrijbrief zijn om allerlei menselijke handelingen dan maar toe te laten. Juist het feit dat natuurlijke variaties soms heel groot kunnen zijn, maakt het noodzakelijk bij het gebruik van natuurlijke hulpbronnen meer rekening te houden met minima - iets dat tot nu toe nauwelijks gebeurt. In slechte jaren moet je alles laten zitten, terwijl je je ook in betere jaren beperkingen moet opleggen. Je moet als gebruiker van de zee beseffen dat je de druppel bent die de emmer kan doen overlopen.”

Uit studies van het NIOZ naar onder meer het broedsucces van eidereenden op Vlieland, de biomassa van bodemdieren op het Balgzand en van algen in het Marsdiep bleek dat aan het eind van de jaren zeventig de hoeveelheid bodemdieren en algen verdubbelden en het broedsucces van de eidereend met een factor honderd steeg. De afgelopen jaren is het aantal kokkels en mossels weer sterk afgenomen en is het broedsucces van de eidereend tot nul gedaald.

Lindeboom: “De toename aan het eind van de jaren zeventig werd in verband gebracht met de toenemende belasting van de Waddenzee met meststoffen. De veranderingen vonden echter niet geleidelijk plaats, zoals je bij een toename van de aanvoer van voedingsstoffen zou verwachten. Er was sprake van een grootschalige verandering. Opmerkelijk is dat dergelijke sprongsgewijze veranderingen zich in dezelfde periode ook in de Noordzee voordeden. Zo veranderde de samenstelling van het zooplankton en daalde de aanvoer van haaien door de visserij dramatisch.”

Volgens Lindeboom is het mogelijk dat de produktiviteit van het ecosysteem van de Waddenzee is beinvloed door veranderingen in het oceaanwater. Het water in de Waddenzee is voor zeventig tot negentig procent afkomstig van de Atlantische oceaan. Hij wijst hierbij op de zogenaamde 'grote zoutanomalie': een grote waterbel die in de jaren zestig voor Groenland lag en die door het smelten van ijsbergen iets zoeter werd dan de rest van het oceaanwater.

Deze bel dreef vervolgens langs de Amerikaanse oostkust en stak met de golfstroom over naar Europa. In 1977-'78 kwam de nog steeds relatief zoete bel de Noordzee binnen. Op de weg die de bel volgde, heeft de visserij last gehad van het lagere zoutgehalte. Volgens Lindeboom is het niet uitgesloten dat de smeltende ijsbergen bij Groenland twaalf jaar later een sprong in de Waddenzee hebben veroorzaakt.

In de jaren dertig en ook in het midden van de jaren zestig hebben zich sprongsgewijze veranderingen voorgedaan die kunnen worden gekoppeld aan veranderingen in instroming en kwaliteit van het oceaanwater. Zeer recent is er wederom sprake van grote veranderingen, zoals het afnemen van kokkels en de sterfte van eidereenden.

Op de Waddendag toonde dr. Jaap de Vlas, bioloog voor het Waddengebied bij het ministerie van landbouw, natuurbeheer en visserij, zich niet erg tevreden over de 'natuurbouw' die in de Wadden is en ook nog wel wordt gepleegd. De trend is altijd geweest: houden wat je hebt. Zo zijn op de eilanden stuifdijken aangelegd om zand te vangen en de kwelder te beschermen, kunstmatige schorren opgespoten en is Griend sterk vergroot om het eiland op z'n plaats te houden.

De Vlas pleitte voor het laten ontstaan van meer dynamische situaties, op plaatsen waar natuurlijke processen ongestoord kunnen verlopen en waar deze ook van nature 'thuis horen'. Om de dynamiek terug te krijgen, is het nodig bijvoorbeeld oude dammen weg te halen of het onderhoud te stoppen. Dat laatste gebeurt reeds bij de uiteinden van de stuifdijken op de eilanden; mooie voorbeelden van het herstel van de meer dynamische situatie zijn te zien op de eilanden Ameland en Schiermonnikoog.

Volgens De Vlas is er momenteel onder meer een tekort aan stuivende duinen - de nieuwe trend in het duinbeheer om minder vast te leggen, is echter reeds ingezet. Ook ontbreken oude, hoog opgeslibde kwelders: deze gebieden zijn bijna alle ingepolderd. Er worden momenteel voorbereidingen getroffen om de zomerpolders van noordFriesland-buitendijks te ontpolderen; de Europese Gemeenschap heeft dit jaar een subsidie voor de aankoop van de polders gegeven.

In het Nederlandse deel van de Waddenzee zijn ook vrijwel alle gebieden met een overgang van zoet naar zout water verdwenen. Alleen in de Dollard is daar nog iets van te zien, zij het dat een sluis voor een onneembare barriere zorgt, aldus De Vlas. Voor het herstel van dergelijke zoet-zout gebieden, die een bijzondere plantengroei hebben en waarvan het water als trekweg voor diverse soorten vis dient, komen in principe alle plaatsen in aanmerking waar vroeger rivieren in de Waddenzee uitstroomden.

Als mogelijkheden noemde De Vlas onder meer een zoute tong in het IJsselmeer, ten zuiden van de Afsluitdijk, langs de Friese kust. Prachtig zou het volgens De Vlas ook zijn wanneer het Lauwersmeer weer een open verbinding met de Waddenzee zou krijgen. Het realiseren van dergelijke projecten zal maatschappelijk en financieel echter niet eenvoudig zijn, aldus De Vlas. Hij verwacht echter wel dat er komende tien jaar ontwikkelingen op gang worden gebracht die tot verbetering van de ecologie van het Waddengebied zullen leiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden