Niemand spreekt bij Piero

Renaissancekunstenaar Piero della Francesca is weer terug in zijn geboorteplaats Sansepolcro. Musea en kerken in Toscane vieren ’de zomer van Piero’ met een tentoonstellingslint.

Het is niet moeilijk je Piero della Francesca te herinneren aan de hand van zijn beroemdste werken. Zijn populairste schilderij is immers het opmerkelijke portret van de hertog van Urbino, Federico II van Montefeltro.

Het gezicht van de hertog is en profil weergegeven, waardoor de scherpe neus onder de zachte blik eens te meer opvalt. De hertog hangt samen met de hertogin van Urbino, Battista Sforza geheten, in de renaissancezaal van het Uffizi- museum in Florence. Hoewel beide panelen een diptiek vormen, besloot het museum ooit om de twee portretten van het echtpaar te scheiden. Zelfs op zaal is het nu een goed bewaard geheim dat de echtelieden eigenlijk bij elkaar horen.

Deze maanden hangt het tweeluik in het museum in Arezzo. De portretten zijn onderdeel van een enorme tentoonstelling die zich uitstrekt over drie musea en de aanpalende kerken. In Arezzo, Monterchi en Sansepolcro is het ’de zomer van Piero’. In deze zuidelijke streek van Toscane kent men de schilder bij zijn voornaam. Piero della Francesca is al eeuwen een begrip in Arezzo, honderd kilometer ten zuiden van Florence, en Sansepolcro en Monterchi, respectievelijk zestig tot tachtig kilometer verder, in het noordoosten.

Zeg Arezzo en elke kunstliefhebber zal meteen herinneringen hebben aan Piero’s fresco in de kerk van San Francesco, achter het hoogaltaar in de Cappella Bacci. Hierop staat de legende van de zoektocht naar het ’ware kruis’ afgebeeld. Het fresco is te bezichtigen tegen betaling, want de Franciscanen zijn al lang geen armoedzaaiers meer en plukken graag een graantje mee van de toeristische inkomsten. Bovendien slijt de kerk als gevolg van bezoek van busladingen Japanners, die voor niets anders in de kerk oog hebben dan de apsis, een uitbouw achter het kerkkoor waarop het fresco is aangebracht.

En dit in weerwil van het feit dat deze Franciscaner kerk op zich al een bezichtiging waard is. In de grote, ongedeelde ruimte, waarin geen zuilen staan, valt het oog direct op de zuidmuur waarop een aaneenschakeling van fresco’s is te zien. Ze vormen, samen met Piero’s ’Legende van het ware kruis’, onderdeel van een uitgebreid restauratieprogramma. In het verleden is namelijk nogal zorgeloos omgesprongen met de San Francesco. De kerk werd gebruikt als verblijf voor soldaten en Napoleon installeerde er een theater in, wat niet bevorderlijk was voor de conservering van de kwetsbare fresco’s.

Piero della Francesca werd geboren als Pietro do Borgo in of omstreeks 1412, in Sansepolcro. Hij overleed in zijn geboortestad in 1482, en beleefde de vroegste fasen van de Renaissance. Dankzij zijn kennis van de Byzantijnse kunst van bijvoorbeeld de Florentijn Cimabue, kon hij bijdragen aan artistieke vernieuwing. Hij begreep hoe de opvatting van het mensbeeld in de kunst veranderde. Hoewel Piero’s fresco’s en schilderijen nagenoeg altijd een religieus onderwerp tonen, staat het menselijke in de afbeelding centraal.

Letterlijk centraal, want Piero was een Pietje Precies. Hij bestudeerde in zijn jonge jaren allerlei wiskundige verhandelingen om greep te krijgen op de technische problemen voor de schilder, zoals het perspectief. Bovendien had hij, zoals veel van zijn tijdgenoten, ook belangstelling voor de klassieke architectuur. In ieder fresco zit wel een bouwkundig element verwerkt. Voorstellingen worden met een paar Griekse zuilen omrand, Maria staat er in een nis of onder een baldakijn, en Christus verrijst uit een streng geconcipieerde tombe. De belangrijkste figuren staan precies in het hart van de voorstelling.

Zo wordt diepte gesuggereerd. Neem bijvoorbeeld de ’Madonna del Parto’, een fresco dat Piero maakte voor de kerk in Monterchi. Maria, die duidelijk aandacht vraagt voor haar zwangerschap, wordt geflankeerd door twee identieke engelen. Tegenwoordig hangt dit fresco overigens in een speciaal opgericht museumpje.

Piero leefde in een tijd dat de Italiaanse schilders van tempera op olieverf overstapten. De schilder gebruikte beide mediums, soms door elkaar heen. Tempera heeft een wat droog, enigszins schraal uiterlijk met gedempte kleuren. Maar Piero slaagde er in om deze met olie te vermengen, waardoor de matte glans wordt opgehoogd met een soort ingebouwd licht. Deze lichteffecten waren in zijn tijd nieuw. Piero gebruikt ze vooral om de nadruk te leggen op de hoofdfiguren.

Anders dan wat je bij een renaissanceschilder zou verwachten, kon Piero niet goed omgaan met menselijke emoties. Blikken richten zich steeds op een weids perspectief. Zelfs als iemand je aankijkt, krijgt de kijker geen contact met de figuur op het doek. Niemand spreekt, niemand steekt een verhaal af en van rumoer is geen sprake. Alom heersende stilte, dat is het ware geheim van deze schilder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden