'Niemand' moet ook een stemoptie zijn

Er ontbreekt een vakje op het stembiljet voor de Europese verkiezingen, menen politicologen Joop van Holsteyn en Hans Oversloot: NOTA, geen van de kandidaten.

Kiezen is lastig. Het maken van een keuze voor een partij, lijst of kandidaat van een vertegenwoordigend lichaam is aanmerkelijk gecompliceerder dan het zetten van een kruisje of rood inkleuren van een vakje.

Meer nog dan bij andere verkiezingen, heeft de kiezer in Europees verband taaie knopen door te hakken. Waar staan partijen voor? Wat is de verhouding tussen de positie van vertegenwoordigers in Den Haag vergeleken met die van geestverwanten in Brussel en Straatsburg? Hoe gaan Nederlandse vertegenwoordigers om met hun politieke vrienden in de gemêleerde Europese fracties? Wie zijn precies de Nederlandse kandidaten? Zijn het lichtgewichten en afdankertjes, zoals kwade tongen beweren? Trouwens, die hele EU en de ontwikkeling ervan in termen van verdieping en verbreding is een even gewichtig als ingewikkeld vraagstuk. Daarover laten ook partijen met een positieve grondhouding zich duister uit, behalve wellicht op de politieke flanken. Maar om alleen daarom te stemmen op GroenLinks of PVV?

Onvrede

Thuisblijven dus, denkt de betrokken kiesgerechtigde. Maar dat knaagt. Niet omdat thuisblijven niet zou mogen. Dit knagen is bovenal omdat de onvrede met de gang van zaken in Europees verband geen passende stem kan worden gegeven. Niet via partij of kandidaat, niet door de gang naar het stemlokaal niet te maken. Het geluid van onvrede klinkt niet of onverstaanbaar door.

Dat kan anders. Een wijziging van het kiesstelsel zou het mogelijk maken om deze ontevreden kiezer een optie te bieden. Denk aan de mogelijkheid om aan te geven dat geen der kandidaten de voorkeur heeft. None of the above of NOTA, heet dat dan - want een nieuw idee is dit niet. In de voormalige Sovjet-Unie en landen die daaruit voortkwamen was dit lange tijd een gebruikelijke optie. Wie niets zag in mensen of lijsten die verkiesbaar waren, kon dit aangeven: een kruisje in het vakje dat aangeeft dat geen van allen de stem verdiende. Anders dan de blanco-stem, is de NOTA-optie deel van de echte uitslag, vergelijkbaar met een stem op kandidaat of lijst, en niet een gemakkelijk weg te moffelen onderdeel van de opkomst. Géén van deze personen, géén van deze lijsten! Die optie behaalde niet zelden een behoorlijk aantal stemmen en wist af en toe een meerderheid te halen. Waarna, bijvoorbeeld, nieuwe verkiezingen volgden. In ieder geval was dan glashelder dat althans een deel van het electoraat weinig zag in de partijen en kandidaten. Jezelf rijk rekenen, waarin partijen en politici razend knap zijn als de uitslag van een verkiezing binnen is, wordt dan een stuk moeilijker. En hoewel in tal van landen het systeem is verdwenen - het is niet echt leuk voor de politieke elite om de middelvinger van het electoraat te krijgen, en bijvoorbeeld Poetin haastte zich deze mogelijkheid tot 'tegenstem' te schrappen - is er wel degelijk bestaansrecht voor. In India is de NOTA-optie ingevoerd. Over het geheel bezien maakte bij de meest recente stembusgang één procent ervan gebruik.

Geen enkel democratisch stelsel is af. Dus als we dan toch bezig zijn met het doordenken en ontwikkelen van het grote Europese experiment, waarom dan geen NOTA-optie? Geef de kiezer de kans om aan te geven dat hij of zij liever niet een van de gestelde kandidaten afvaardigt naar het Europees Parlement. Pas dan ook kan een volksvertegenwoordiger met recht claimen dat hij gelegitimeerd is. En het biedt de kritische betrokken kiezer de mogelijkheid nadrukkelijk aan te geven of de kandidaten en lijsten aan de maat zijn, of niet. Wat in de grootste electorale democratie van de wereld kan, zou dat geen fraaie optie zijn in een integrerend Europa?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden