Niemand luistert meer naar mij

Interview| De huidige mens heeft nog maar weinig idee van goed of kwaad, meent conservatief denker Bart Jan Spruyt. Hij schreef een boek om het tij te keren.

Democratie? Dictatuur van de meerderheid, dat is wat we hebben." In de stem van Bart Jan Spruyt klinkt iets vermoeids. Hij trekt aan zijn Balmoral-sigaar en blaast de rook de huiskamer van zijn Goudse hoekwoning in.

Tegenwoordig doceert Spruyt (51) geschiedenis en maatschappijleer op een christelijke middelbare school in Rotterdam. Nog niet zo lang geleden stond hij te boek als toonaangevend intellectueel die zich volop in het publieke debat roerde. Hij was medeoprichter en later directeur van de conservatieve Edmund Burke Stichting en schreef in 2003 'Lof op het conservatisme' en het 'Conservatief manifest'. Een brede conservatieve beweging moest er komen, met Spruyt als drijvende kracht.

Die beweging kwam er niet.

"Nou, tant pis voor Nederland."

De Burke Stichting viel in 2005 ruziënd uiteen. Hoe stiller het om hem heen werd, des te christelijker kleurde Spruyts conservatisme. Veelzeggend is de titel van zijn nieuwste boek: 'Voor religie en vrijheid'. Het ontstond in het klaslokaal. Toen Spruyt vijf jaar geleden voor de klas belandde, ergerde hij zich aan het lesmateriaal. "Het liberale verhaal", zegt hij. "De moderne rechtstaat met al haar vrijheden zou zijn veroverd op een duister tijdperk vol religieuze dwang en onderdrukking."

Onzin, vindt Spruyt: onze democratie is niet ondanks, maar juist dankzij het christendom ontstaan. Hij stelde een bloemlezing samen van historische teksten, de meeste daterend van ver voor de Franse revolutie, die deze schatplichtigheid moeten aantonen.

Waarom vindt u dit zo belangrijk?

"Omdat een democratie niet kan floreren zonder een moreel en cultureel fundament. En het liberalisme is niet in staat dat te leveren. Het wil bovendien de christelijke wortels van onze cultuur niet erkennen. Maar wat is dan wel onze basis? Frits Bolkestein is de laatste liberaal die dit probleem heeft willen aankaarten. Echt, dit gaat ons een keer goed opbreken."

Dat klinkt onheilspellend.

"Zonder culturele inbedding leidt democratie tot normloosheid. Griekse denkers hebben daar lang voor Christus al voor gewaarschuwd: in een democratie dreigt goed en fout louter een kwestie te worden van wat de meerderheid zegt. En dat is precies wat je nu ziet gebeuren. D66'er Winnie Sorgdrager werd eens gevraagd of ze euthanasie nu goed of slecht vond. 'Dat weet ik niet', antwoordde ze. 'Dat blijkt straks na de stemming'. Begrippen als 'vrijheid' en 'tolerantie' zijn uitgehold geraakt. Wat delen we nog? We hebben nog maar één groot gebod, en dat is 'Gij zult niet discrimineren'."

Prima gebod, toch?

"Zeker, maar door daar het een en al van te maken, ontstaan er nieuwe vormen van dwang. Religieuze minderheden worden steeds meer gedwongen om de 'verlichte' meerderheid te volgen. Kijk naar hoe de SGP gedwongen is om het vrouwenstandpunt te herzien. Ik vind dat die partij het recht heeft om vrouwen niet verkiesbaar te stellen. Dat is de vrijheid van vereniging. En als een school op grond van zijn identiteit een samenwonende homoseksuele leerkracht ontslaat, moet dat ook kunnen, vind ik. Maar zoiets wordt niet meer geaccepteerd."

Vindt u het non-discriminatiebeginsel dan niet belangrijk?

"Het is een belangrijk principe, maar minderheden in Nederland hebben óók het grondwettelijk recht om zichzelf te zijn."

In de Grondwet staat dat je niemand mag discrimineren op grond van seksuele geaardheid. Dat gebeurt bij die homoseksuele leraar wel.

"Het is een bekend voorbeeld van botsende grondrechten. Er is ook vrijheid van onderwijs. Waarom zou een liberaal van een reformatorische school eisen dat die haar grondslag aanpast om één individuele leerkracht, die met zijn gedrag er duidelijk blijk van geeft deze grondslag niet te delen, in dienst te houden?"

Bent u bang dat de vrijheden die u als orthodox christen geniet eraan gaan?

"Ja. Die angst lijkt me niet ongegrond. Stel dat op een gegeven moment gezegd wordt: wij accepteren niet meer dat christelijke scholen geen niet-christelijke docenten aannemen. Dat zou natuurlijk ongrondwettelijk zijn. Maar zo'n acceptatieplicht, daar gaan we wel naartoe. En ja, dan verdwijnt het bijzonder onderwijs. Dat zou ik doodzonde vinden. Want als ergens het morele fundament van onze democratie in ere wordt gehouden, dan is het daar."

Eigenlijk wilt u dat we allemaal terugkeren naar onze 'christelijke bronnen'.

"Nee hoor, ik verlang niet terug naar een geidealiseerd verleden. Maar ik denk wel dat er belangrijke inzichten aan ons verleden te ontlenen zijn, ook door niet-christenen. Bijvoorbeeld dat vrijheid altijd met verantwoordelijkheid komt. En dat tolerantie niet iets is dat je anderen oplegt, maar jezélf. Liberale tolerantie is een ander woord voor relativisme en onverschilligheid geworden. Dat zag je ook in de hype rond Charlie Hebdo. Met miljoenen demonstreerden mensen voor - ja, voor wat eigenlijk? Dat je als liberale burger alles moet kunnen zeggen en roepen wat je wil. Prima. Maar je hebt niks te zeggen, je hebt geen idee hoe je de vrijheid eigenlijk wilt inrichten."

Hoe dan ook, toch mooi dat die vrijheid er is.

"Natuurlijk. De vraag is alleen: willen we beschaafd zijn of ongelikte beren?"

Is dat echt de vraag? Als anderen die vrijheid überhaupt niet respecteren?

"Kijk, ik zie heus wel het probleem met de radicale islam. Of de islam hier ooit zal aarden - ik vraag het me af, ik vrees dat extremiteiten en islam niet toevallig met elkaar verbonden zijn. Maar het lijkt me dat je met schelden en sarren in ieder geval niet veel opschiet."

Hoe moet het dan wel?

"In Rotterdam-Zuid staat de islamitische Ibn Ghaldounschool, nu het Avicenna-college. Toen die school in de problemen kwam, hebben onze docenten daar geholpen met lesgeven. We organiseren nu ontmoetingen tussen leerlingen, debatwedstrijden over de democratische rechtsstaat. Wij gaan mee naar de moskee, zij naar de kerk. Kijk, dat vind ik dus véél interessanter dan de spotprentjes van een stelletje vergrijsde soixante-huitards. Enfin. Koffie?"

U had ooit een droom: een brede conservatieve beweging.

"In 2000, toen de euthanasiewet werd gelanceerd, dacht ik: we moeten onze krachten bundelen. We waren een divers maar wel vrij intellectueel clubje. Een ontdekking, hoor, om me in die materie te verdiepen. Dat mijn intuïties pasten in een eerbiedwaardige traditie. Toch schuurde het. We vroegen ons af: kunnen we het ons permitteren om sigaren rokend wat te dromen over het conservatisme? Of moeten we ons in het politieke debat mengen?"

En dus ging u met Wilders in zee. U schreef mee aan zijn partijprogramma.

"Ja. Een fatale vergissing. Ik dacht: die Geert Wilders loopt weg bij de VVD, misschien kan rondom hem die conservatieve beweging ook politiek gestalte krijgen. Nou, dat heb ik dus anderhalf jaar tegen beter weten in geloofd."

U bleef proberen om de beweging van de grond te krijgen. U begon een conservatief tijdschrift, een 'christelijk conservatief beraad'. Waarom lukte het niet? "Tja, misschien was de hype gewoon voorbij. Een tijdje was conservatisme in. Na die ideologieloze jaren negentig, waarin het geld tegen de plinten klotste, verveelden intellectuelen zich stierlijk. Dit was iets nieuws. Maar daarna was de nieuwigheid er weer snel vanaf."

Doet u zichzelf nu niet een beetje tekort?

"Oké, misschien was er meer aan de hand. Je had natuurlijk ook Pim Fortuyn, Theo van Gogh... Mensen dachten: die is ook conservatief want hij is tegen de islam. Mensen dachten dat het allemaal hetzelfde was."

Dat was het niet?

"Nee. De islam, dat was de splijtzwam. Velen hebben het conservatisme voor een anti-islamagenda ingezet. Al gauw kwamen er barsten in de eensgezindheid." Fel: "De beweging is overwoekerd door het populisme."

Toch zet u door.

Lachend: "Maar wel met steeds meer, hoe zal ik het noemen, ontspanning."

Het heilige vuur is weg?

"Nou, kijk, ik werk hard aan zo'n boek, dat was nog een hele klus. Ik geloof daar echt in."

Het vreemde is dat het conservatisme als beweging mislukte, maar dat het land in zijn geheel wel conservatiever werd. Misschien is zo'n beweging niet meer nodig?

"Dat lijkt maar zo. Het land is rechtser, maar niet conservatiever geworden. Het conservatisme heeft nog steeds bestaansrecht. De huidige coalitie heeft de mond vol van de 'participatiesamenleving', maar gebruikt dat woord als een deftige smoes voor bezuinigen. Terwijl het een bepaald soort samenleving veronderstelt, met gedeelde waarden. Ongelooflijk dat het CDA dat thema heeft laten kapen. Daar hoef je ook niets meer van te verwachten."

Hij tikt op zijn boek. "Echt hoor, dit verhaal heeft de toekomst."

De schemer zet in. Schaduwen vallen over de bank, de blankhouten eettafel met de hoge, stoffen stoelen, de prent aan de muur van hooiende boeren. "Ik weet het wel, jullie denken: dit is een achterhoedegevecht. Ik bedien nu vooral mijn achterban. Dat is ook zo."

Hij trekt aan zijn sigaar. "Veel liever zou ik in een niet-christelijke context werken, een vaste column schrijven voor de Volkskrant of Elsevier. Zoals vroeger. Maar ja, die tijd is voorbij. Niemand luistert meer naar mij."

Glimlach: "Hebben jullie niet nog een optimistische vraag?"

Bart Jan Spruyt: Voor religie en vrijheid. Erdee Media Groep, Apeldoorn. 304 blz. euro 24,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden