Wetenschap

Niemand kijkt graag in een glazen bol

Beeld Trouw

Als we u kunnen vertellen wanneer uw partner komt te overlijden, zou u dat dan willen weten? Nee, dank u, zegt 90 procent van de ondervraagden. Wilt u wel weten of en wanneer uw huwelijk op de klippen loopt? Nu wordt de mens al wat nieuwsgieriger, maar nog altijd zegt 87 procent liever onwetend te blijven.

Het zijn niet de leukste vooruitzichten om naar gevraagd te worden. Maar de Duitse en Spaanse onderzoekers die ze voorlegden aan inwoners van hun beide landen, hadden ook positieve gebeurtenissen in petto.

De vraag: Wil u weten of het kind dat in aantocht is een jongen of meisje zal zijn?, leverde een gespleten score op; meer dan de helft van de ondervraagden wil dat graag weten, en de Spanjaarden scoorden hier nog iets hoger dan de Duitsers. De vraag over leven na de dood, doet hetzelfde: ongeveer de helft van de respondenten wil dat weten, de andere helft blijft liever onwetend.

Er tussenin zit het dilemma dat iedere voetballiefhebber ooit onder ogen heeft moeten zien: je zit te kijken naar een wedstrijd van je favoriete ploeg, die je hebt opgenomen omdat je er niet bij kon zijn. Komt je maat binnen die wel bij de wedstrijd was. Wil je dat hij de uitslag vertelt of moet hij zijn mond houden? Driekwart van de ondervraagden wil dat hij geen woord zegt, Duits noch Spaans.

Het patroon hadden de onderzoekers wel verwacht, maar de hoge scores (zie grafiek) verbaasden hen toch. Welgeteld 1 procent van de ondervraagden zei consequent op alle vragen de toekomst wél te willen kennen. De overgrote meerderheid is dus op een of meer punten bewust onwetend. Terwijl het enorme voordelen kan hebben te weten wat komen gaat. Dat is ook wat theorieën over de mens als rationele beslisser voorspellen: wie weet wat hem te wachten staat, kan zich erop voorbereiden en zijn welvaart maximaliseren.

Om bij de bovenstaande voorbeelden te blijven: als je weet wanneer je partner overlijdt, kun je zorgen dat je optimaal genieten tot dat moment, en als iemand je kan vertellen wanneer je huwelijk zal stranden, weet je wat je met je kinderwens moet. Maar zo rationeel redeneert de mens vaak niet.

Veel belangrijker blijkt zijn angst voor teleurstellingen. Slechte vooruitzichten willen mensen niet horen, zoals over datum of oorzaak van overlijden, zeker als ze daaraan toch niets kunnen doen. De mededeling dat je over tien jaar vermoord zult worden, maakt het leven toch minder aangenaam.

Voortpret en spanning

Een tweede factor die hier een rol speelt is voortpret en spanning. Veel aanstaande ouders willen niet horen welk geslacht er op de echo te zien is, en houden liever de spanning erin tot na de geboorte. Maar vooral het vooruitzicht van teleurstelling brengt mensen tot bewuste onwetendheid over de toekomst. Dat hebben psychologen van de Universiteit van Tilburg jaren geleden ook aangetoond in hun onderzoek naar de Postcodeloterij. Het leidde tot felle kritiek op de opzet van die loterij, want die voedt jou met het angstbeeld dat de hoofdprijs in jouw straat valt terwijl jij géén lot hebt.

Dat vooruitzicht brengt mensen ertoe loten te blijven kopen. In hun studie, die vandaag verschijnt in vaktijdschrift Psychological Review, laten de Spaanse en Duitse onderzoekers zien hoe wijdverbreid die bewuste onwetendheid is. En ze vermoeden dat die angst voor teleurstellingen mensen er bijvoorbeeld toe kan brengen zich níet te laten testen op genetische aandoeningen die in de familie voorkomen, of níet mee te doen aan een bevolkingsonderzoek naar bepaalde vormen van kanker. Dat effect is in de statistieken ook te zien, maar het blijft vooralsnog beperkt, zeker in Nederland (zie kader).

Niet willen weten wat je scheelt

Dat mensen onwetend willen blijven over een ziekte die ze kunnen krijgen blijkt niet direct uit de opkomst bij bevolkingsonderzoeken. Die opkomst is hoog in Nederland. In het bevolkingsonderzoek naar borstkanker komt 80 procent van de opgeroepen mensen opdagen, in de screening op darmkanker is dat 73 procent. Bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker scoort nog het laagst, met een opkomst van 65 procent, wat vooral wordt toegeschreven aan het feit dat vrouwen het onderzoek pijnlijk of vervelend vinden.

Het RIVM heeft enkele jaren geleden bureau GfK onderzoek laten doen naar de deelname aan het bevolkingsonderzoek naar darmkanker. Belangrijkste reden om niet deel te nemen was dat mensen al onder behandeling waren vanwege darmproblemen. Maar direct daarna kwam de bewuste onwetendheid in zicht: 8 procent deed niet mee omdat het onderzoek geen nut zou hebben, nog eens 8 procent zei bang te zijn voor de uitslag, en 7 procent verwachtte dat het onderzoek alleen maar onrust zou geven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden