Niemand kan verantwoordelijk zijn

In een serie artikelen onderzoekt Trouw de filosofische vraag: stel dat de menselijke vrije wil niet bestaat, wat zijn dan de gevolgen? Onze moraal, maar ook ons rechtssysteem krijgt dan rake klappen, denkt filosoof Jan Verplaetse.

Peter Henk Steenhuis

Het loopt tegen het middaguur als de Belgische moraalfilosoof Jan Verplaetse een smsje stuurt vanuit de auto: ’Ik ben wat verlaat, bestel maar vast een aperitiefje’.

Wat doe ik? Bestel ik een glas wijn? Of jus d’orange? Ben ik vrij in deze keuze? Of hangt mijn beslissing van zoveel factoren af – opvoeding, arbeidsethos, besef van verslavingsgevoeligheid – dat je onmogelijk kunt zeggen dat ’ik’ beslis sap te drinken.

„De vrije wil”, zegt Verplaetse later, „is één van die filosofische onderwerpen waarover iedereen wel een mening heeft. Het is één van de meest zichtbare filosofische problemen omdat het alle belangrijke aspecten van ons bestaan raakt: van onze plaats in de kosmos tot onze verhouding met andere mensen. Als de vrije wil niet bestaat, leidt dit tot een heel nieuwe zienswijze op mens, maatschappij en wereld. Daarom oefent het zo’n aantrekkingskracht uit op leken en filosofieliefhebbers.”

Bijvoorbeeld op iemand die zich afvraagt waarom hij een bepaald aperitief bestelt?

„Ook. Maar we raken nu gelijk aan een misverstand: de verwarring tussen vrije wil en bewuste wil. Voor een deel lopen beide debatten gelijk, maar ze zijn ook verschillend.

„Ontkenners van de vrije wil vinden óók dat beslissingen niet veroorzaakt kunnen worden door een ’ik’, een ziel, een geest die zelf oorzaakloos is. De ontkenners geloven dat al onze beslissingen deel uitmaken van causale netwerken. Dit brengt met zich mee dat al onze bewuste beslissingen reeds op een onbewust niveau genomen zijn. Gedrag kan nooit bewust beginnen.

„Ontkenners van de bewuste wil delen die visie, maar sommigen gaan nog verder. Ze vinden het bewustzijn onbelangrijk. Een bewuste beslissing vinden zij het doodlopend eindpunt van een breinproces dat even goed onbewust kon verlopen. Neurowetenschapper Victor Lamme, wiens boek ’De vrije wil bestaat niet’ in elke non-fictie toptien staat, zegt dat hij zijn pijlen richt op de vrije wil, terwijl hij in feite het belang van de bewuste wil bestrijdt. Lamme noemt ons ’ik’ een kwebbeldoos. Volgens Lamme is de vrije wil een oud mannetje op een bankje dat zit te kijken naar wat er allemaal gebeurt in het brein. ’We moeten dat zelfbewustzijn niet serieus nemen’ zei Lamme onlangs.

„Wie de vrije wil ontkent, neemt deze radicale visie niet per se over. Dat bewuste beslissingen ontstaan uit causale netwerken, volstaat. Een aperitief bewust of onbewust bestellen kan dus heel verschillende gevolgen hebben. Ook al worden beide keuzes onbewust opgewekt.”

Ik ben toch vrij te kiezen welk aperitief ik neem? En mijn keuze hangt toch af van wat ik wil?

„Die impressie is onvoldoende om het bestaan van een vrije wil te bewijzen. Met breinmagneten kun je momenteel onwetende proefpersonen perfect laten geloven dat ze vrij beslissen welke hand ze opsteken, terwijl in werkelijkheid niet zij maar de magneet de keuze maakt.”

Wat betekent dit?

„De eigenlijke discussie lijkt me niet zozeer meer of de vrije wil bestaat. Er ontstaat in de wetenschappelijke wereld stilaan consensus dat al onze beslissingen inderdaad deel uitmaken van causale netwerken. De cruciale vraag is: wat zijn de gevolgen van een onbestaande vrije wil? Hoe belangrijk is een vrije wil voor bijvoorbeeld verantwoordelijkheid? Ikzelf kom tot een radicaal antwoord: als de vrije wil niet bestaat, kan niemand verantwoordelijk zijn voor zijn daden.”

Dat is een ramp.

„De conclusie heeft zeer verstrekkende gevolgen maar een ramp hoeft dat niet te zijn, misschien worden we wel wat meer relaxed als we niet overal verantwoordelijk voor zijn. Maar ik geef toe dat nogal wat op de helling staat. Vandaar dat er filosofen zijn die blijven hopen dat een onvrije wil niet het einde van verantwoordelijkheid betekent. Ik denk dat ze ongelijk hebben.”

Wat zijn de andere stromingen?

„Grosso modo heb je drie stromingen. Van oudsher heb je libertaristen die geloven dat er een oorzaakloze geest bestaat die beslissingen neemt. Hersenwetenschap ondergraaft die opvatting meer en meer.

„Of je kunt denken dat het causale netwerk keuze biedt. De ene keer gaat het die richting uit, de andere keer de andere richting. Op die manier kun je anders handelen. Vraag is echter wat je aan die keuze hebt als je er geen controle over hebt. Want toeval redt verantwoordelijkheid niet.

„Daarnaast heb je de compatibalisten, die geloven dat een wetenschappelijk mensbeeld geen bedreiging is voor verantwoordelijkheid. Verantwoordelijkheid en een onvrije wil zouden verzoenbaar zijn.”

Dat laatste klinkt mij sympathiek in de oren.

„Alleen krijg je nu de volgende vragen: kan een robot, hoe complex die ook geprogrammeerd is, ooit verantwoordelijk zijn voor wat hij aanricht? Of: kun je een machine die perfect causaal werkt loven of verwijten? Ik denk dat verantwoordelijkheid een oorzaakloze geest – een ’zelf’ als bron – veronderstelt die niet bestaat.

„De derde stroming is die van de harde incompatibalisten. Net als de libertaristen vinden zij dat een onvrije wil onverzoenbaar is met verantwoordelijkheid. Maar in tegenstelling tot het libertarisme geloven zij niet in een oorzaakloze geest en verwerpen zij de relevantie van toeval voor verantwoordelijkheid. Harde incompatibalisten, en daar reken ik mijzelf toe, vinden dat mensen nooit verantwoordelijk zijn, maar ontkennen niet dat verantwoordelijkheid een nuttig instrument kan zijn. Er is immers een verschil tussen verantwoordelijk zijn en verantwoordelijkheid opnemen.”

Dat verschil zie ik niet.

„Verantwoordelijkheid opnemen is een feitelijk proces. Je leeft conform verwachtingen en doelstellingen. Je leeft zo plichtsbewust mogelijk. Gelukkig doen de meeste mensen dat. Verantwoordelijk zijn is echter een normatief proces. Zodra je faalt, vraagt de samenleving zich af of je de fout niet kon vermijden. Harde incompatibalisten vinden dit vermijden vijgen na Pasen (Vlaams voor ’mosterd na de maaltijd’, red.). Want vermijden vergt een oorzaakloos ik dat niet bestaat. Zoom je in op de fout en doorzie je alle oorzaken, dan leg je het causale netwerk bloot waaruit de fout onvermijdelijk volgt. Een voetballiefhebber vraagt zich misschien af hoe een spits een open doelkans kan missen. Een harde incompatibalist beseft dat die spits het doelpunt niet kon maken.”

U bent een harde incompatibalist die niet gelooft in verzoening tussen wetenschap en verantwoordelijkheid?

„Precies. Je kunt het probleem van de vrije wil terugbrengen op een onverenigbaarheid tussen de wereld van het zijn en de wereld van het moeten. Er blijft altijd een onoverbrugbare kloof.

„Stel je de perfecte biograaf van Hitler voor. Iemand die op de hoogte is van alle oorzaken van Hitlers beslissingen. Vanaf zijn geboorte tot zijn zelfmoord in die Berlijnse bunker. Nu, kan die biograaf Hitler iets verwijten? Als hij Hitler door en door kent, kent hij de oorzaken en weet hij dat Hitler niet anders kon handelen. Hij zat nu eenmaal zo in elkaar. En zelfs als hij anders kon handelen, als het causale netwerk keuze bood, dan is het uitgesloten dat Hitler controle over die keuze had. Er bestaat geen oorzaakloos Hitlergeestje die de wereldgeschiedenis een betere wending had kunnen geven. De perfecte biograaf begrijpt Hitler zo goed dat Hitler niets meer te verwijten valt.

„Hetzelfde geldt voor ons allen. Niemand verdient verwijten, al spreekt onze intuïtie die rationele waarheid dagelijks tegen.”

Wat zijn de gevolgen van deze conclusie?

„Die zijn gigantisch. Ga Holocaustoverlevenden maar eens vertellen dat nazibeulen niet verantwoordelijk waren! Ga een laureaat van een prestigieuze prijs maar eens uitleggen dat prijzen nooit verdiend zijn! Onze moraal, maar ook ons rechtssysteem krijgt rake klappen. Want zonder vrije wil is er geen schuld en zonder schuld is er geen misdrijf. Het recht zakt als een pudding in elkaar. Zonder vrije wil en verantwoordelijkheid zijn er geen rechtshandelingen of rechtsfeiten meer. Alleen nog blote feiten.”

Willen we dat?

„Natuurlijk niet. Zelfs de radicaalste vrijewilontkenner wil nog contracten sluiten, wil dat schade vergoed wordt en dat daders worden gestraft.”

U bent zo’n radicale ontkenner, hoe brengt u uw wetenschappelijke waarheid in overeenstemming met uw geloof in de rechtsstaat?

„Verwacht van mij geen eenvoudig antwoord op deze complexe materie. Niettemin zie ik drie evoluties. Je kunt doen alsof: je blijft begrippen als schuld, verwijtbaarheid, toerekening, verantwoordelijkheid gebruiken, maar wie dat filosofisch wil, zet een andere bril op. Je weet dat schuld niet bestaat, dat niemand iets te verwijten valt, maar je doet alsof schuld bestaat en je iemand iets kunt verwijten.”

Beetje slap.

„Vind ik ook. Maar er is een andere mogelijkheid. Je kunt tot zekere hoogte het gangbare rechtsmodel handhaven. Je behoudt dan de juridische schema’s voor aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid, maar schrapt de voorwaarden waarin vrijewilgevoelige termen voorkomen. Zo is schuld niet meer nodig voor strafrechtelijke verantwoordelijkheid en is toerekening krachtens schuld niet meer nodig voor aansprakelijkheid.”

Dit botst met mijn rechtsgevoel.

„Toch schuift de schuldvraag in sommige rechtsgebieden nu al naar de achtergrond. Denk aan de risicoaansprakelijkheid in het arbeidsrecht of de foutloze aansprakelijkheid in het medisch recht.

Dan is er ook nog een derde mogelijkheid, die noem ik het preventiemodel. Daarin zijn juridische beslissingen niet alleen vrij van vrijewilgevoelige concepten, maar je verhaalt de aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid niet meer op de veroorzaker. De gemeenschap of een privéverzekeraar draait op voor de schade die voortkomt uit een fout of misdrijf. Alleen indien herhaling dreigt, wordt de veroorzakende persoon voorwerp van maatregelen die variëren van straf, behandeling tot opsluiting. Omdat de samenleving of de privéverzekeraars nu de schadekosten draagt, verplaatst de focus zich van schuldvraag naar preventie: snelheidsbegrenzers, alcoholslots en ingeplante breinchips die verstrooide automobilisten naar de pechstrook voeren. Dit model is de uiterste consequentie van een rechtssysteem zonder vrije wil.

„De vraag wordt dus: hoeveel heeft een vrije wilontkenner voor zijn wetenschappelijke waarheid over?”

Uw antwoord?

„Het preventiemodel heeft zijn intrede al gedaan. We bevinden ons in een overgangsfase. De drie geschetste rechtsmodellen wedijveren met elkaar. Op dit moment zijn onze morele intuïties niet rijp voor een recht zonder vrije wil en verantwoordelijkheid. We hebben nog schuldigen nodig. Toch is de evolutie onafwendbaar. Bovendien ben ik ervan overtuigd dat naarmate de wetenschap helderder maakt waarom mensen niet vrij zijn om fouten te begaan of misdrijven te plegen, we onze morele intuïties aanpassen en we onze vrijheid beetje bij beetje uit handen geven. Maar zoiets gebeurt niet in één generatie.”

Ik durf het nauwelijks nog te vragen, maar bestellen we een glaasje wijn?

„Droge witte wijn alsjeblieft.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden