'Niemand is te min'

De Joodse grootouders van regisseur James Gray immigreerden in 1923 naar de VS. Over hun tragische lotgevallen maakte hij de film 'The Immigrant'. 'Dit is wat die immigranten doen: vechten om te overleven.'

Dit is niet het soort film waarin een boot vol immigranten in het aangezicht van het Statue of Liberty begint te juichen", vertelt James Gray. De Amerikaanse regisseur - van enerverende misdaadfilms als 'The Yards' en 'We Own the Night' en dat prachtige liefdesdrama 'Two Lovers' - liet zich voor 'The Immigrant' inspireren door verhalen van zijn grootouders, Russische Joden die in 1923 per boot in de VS kwamen.

Via Ellis Island, het eilandje dat als toegangspoort diende voor miljoenen Europese immigranten, belandden ze in de Lower East Side van Manhattan, waar een nieuwe overlevingstocht wachtte. James Gray (44) wekt hun verhalen tot leven via de Poolse immigrante Ewa, een klappertandende schoonheid gespeeld door Marion Cotillard die in handen valt van Bruno, een lokale pooier, gespeeld door Joaquin Phoenix.

Niet bepaald een warm welkom.

"Ik heb geput uit de verhalen van mijn grootouders, en de ervaringen van andere immigranten. Dat heeft niets met romantiek te maken. Ik kwam vreselijke geschiedenissen op het spoor. Tijdens die lange bootreizen naar Amerika werd negentig procent van de vrouwen verkracht. Mensen die ziek waren, werden bij aankomst in quarantaine gesteld, en gescheiden van hun familieleden. Ze mochten de VS niet in."

Ewa wordt om die reden gescheiden van haar zusje.

"Ja, Ewa is vanaf dat moment een vrouw alleen. Een nieuw probleem. Want alleenstaande vrouwen werd de toegang ook geweigerd. Daarom waren er mannen als Bruno actief. Ze kwamen naar Ellis Island om gezelschapsdames te recruteren. Het waren mensonterende transacties. Het verbaasde me eerlijk gezegd dat daar nooit een film over was gemaakt."

Ewa komt in 1921 aan en weet niet hoe ze een banaan moet eten.

"Dat verhaal is ook afkomstig van mijn grootouders. Toen ze Ellis Island verlieten, kregen ze bananen aangereikt door de vrijwilligers. Maar ze hadden nog nooit een banaan gezien, en begonnen hem te eten alsof het een maiskolf was. Later kregen ze spaghetti met gehaktballen. Ze dachten dat het wormen waren. Mijn grootvader is ook tot aan zijn dood Russisch blijven praten. Hij sprak nauwelijks Engels."

Ze hadden moeite om te aarden?

"Ja, de band met the old country was heel sterk. Ik heb dat nooit zo goed begrepen. Ik bedoel, de ouders van mijn grootmoeder zijn voor haar ogen onthoofd, in een pogrom. Mijn film draait om een Poolse vrouw die het een en ander heeft meegemaakt in de Eerste Wereldoorlog. Ze komt in Amerika, het beloofde land, en kan aan de slag in de prostitutie."

Toch is Bruno is niet alleen slecht.

"Ik vind het Franciscaanse idee heel mooi, dat niemand voorbij verlossing of vergeving is. Je wil toch een ethische film maken. Niet in politieke zin, in de zin van het goede en het slechte. Ik bedoel: niemand kan zomaar a piece of shit worden genoemd. Niemand is te min."

Zo lijkt de derde die in het spel komt, de illusionist Orlando, de grote redder. Toch weet je niet of je hem helemaal kunt vertrouwen.

"Ik hou van ambivalente karakters en van gezichten waarvan een geschiedenis valt af te lezen. Vergelijk Tom Cruise en Alain Delon. Bij de laatste weet je nooit goed waar je aan toe bent. Bij Tom Cruise weet je het absoluut zeker: he's gonna kick your ass. Gezichten zijn van levensbelang in de cinema. De rol van Ewa heb ik geschreven met het expressieve gezicht van Marion Cotillard in gedachten. Ze heeft de allure van een ster uit de stomme film, ik denk aan Louise Brooks en de Poolse Hollywooddiva Pola Negri. Ook het gezicht van Jeremy Renner, die Orlando speelt, lijkt op dat van een oude filmster. Tegelijkertijd weet je niet goed wat je aan hem hebt."

Hoe is het werken met Joaquin Phoenix, een van de grote acteurs van deze tijd?

"De sleutel tot goed acteren is goed luisteren naar de andere acteur in de scène, en daarop reageren. Joaquin is daar een meester in. Ik probeer hem daarom zo vrij mogelijk te laten op de set. Hij houdt van dat proces. In het echte leven is hij verlegen, maar op de set is hij onbevreesd. Hij toont zichzelf compleet. En daar is veel moed voor nodig. In 'The Immigrant' is hij de ongrijpbare manipulator maar je ziet ook iemand die wanhopig probeert te overleven. Dat is heel knap, die twee gezichten laten zien."

'The Immigrant' komt in de buurt van een ouderwets melodrama.

"Dat is een compliment, want melodrama's waren een belangrijke inspiratiebon. Ik denk aan 'Suor Angelica', de opera van Puccini over de non die er zo naar verlangt om herenigd te worden met haar dode zoontje. Melodrama in zijn meest pure vorm. Ook heb ik me gelaafd aan een Franse film, 'Journal d'un Curé de Campagne' van Robert Bresson over een jonge priester die ondanks hevige pijnen zijn taak in de dorpsgemeenschap probeert te vervullen."

Mensen die een gevecht leveren.

"Ja, dat is precies wat al die immigranten deden, en nog steeds doen, vechten om te overleven. Ik heb daar groot respect voor, want ik weet van mijn grootouders precies wat het is. Het leven wordt beter, maar het is twee stappen vooruit, een achteruit."

Belinda van de Graaf

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden